Biuletyn Informacji Publicznej RPO

Tegoroczny Międzynarodowy Dzień Kobiet obchodzony jest pod hasłem „Prawa. Sprawiedliwość. Działanie. Dla WSZYSTKICH kobiet i dziewcząt”. Zwraca ono uwagę na wciąż istniejące bariery dla równego traktowania w świetle prawa: dyskryminujące przepisy, nieskuteczną ochronę prawną oraz szkodliwe praktyki i normy społeczne, które naruszają prawa kobiet i dziewcząt (link).

Szczególne znaczenie dla możliwości efektywnego realizowania przez kobiety ich praw, na równi z mężczyznami, ma dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Pomimo postępu w tym zakresie, w ujęciu globalnym kobiety wciąż napotykają więcej barier w dostępie do wymiaru sprawiedliwości niż mężczyźni (link). Szczególnie trudna jest sytuacja milionów kobiet i dziewcząt żyjących w pobliżu stref, w których toczą się konflikty zbrojne i dla których system sprawiedliwości jest w zasadzie niedostępny (link).

Dlatego przy okazji tegorocznego Międzynarodowego Dnia Kobiet zwraca się uwagę na potrzebę działań gwarantujących wszystkim kobietom i dziewczętom ochronę prawną przed przemocą, dyskryminacją i wykorzystywaniem, wsparcie w dochodzeniu roszczeń w przypadku naruszenia ich praw, w tym dostęp do pomocy prawnej.

Kwestia równego traktowania kobiet i mężczyzn należy do priorytetów Rzecznika Praw Obywatelskich. Aktywność RPO w obszarze praw kobiet w ostatnim czasie koncentrowała się wokół zagadnień: równości na rynku pracy, bezpieczeństwa zdrowotnego i ochrony przed przemocą. Rzecznik działał zarówno poprzez interwencje w sprawach indywidualnych, jak i kierowanie wystąpień generalnych oraz wydawanie opinii do projektowanych aktów prawnych.

Rynek pracy

W związku z koniecznością zapewnienia równości płci w sferze aktywności zawodowej i sferach z nią związanych Rzecznik Praw Obywatelskich podejmował kwestie:

• Zrównoważonej reprezentacji płci w zarządach spółek: Rzecznik dwukrotnie zwracał uwagę Ministra Sprawiedliwości na konieczność pilnej implementacji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2381 z 23 listopada 2022 r. w sprawie poprawy równowagi płci wśród dyrektorów spółek giełdowych oraz powiązanych środków, w związku z upływem terminu na to i wszczęciem postępowania antynaruszeniowego przeciwko Polsce przez Komisję Europejską. (link)
• Przejrzystości wynagrodzeń: Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił Ministrowi Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej opinię do projektu ustawy o wzmocnieniu stosowania prawa do jednakowego wynagrodzenia mężczyzn i kobiet za jednakową pracę lub pracę o jednakowej wartości (UC 127), zwracając uwagę na niejasności dotyczące roli RPO na gruncie projektowanych przepisów. (link)
• Zasiłków chorobowych dla kobiet w ciąży: Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie wstrzymywania wypłaty świadczeń z ubezpieczenia chorobowego kobietom w ciąży w trakcie kontroli podlegania ubezpieczeniom społecznym. Zwrócił uwagę, że odmienne traktowanie ciężarnej pracownicy, związane z założeniem próby obejścia prawa lub uzyskania nienależnych świadczeń socjalnych, musi być oceniane jako przejaw dyskryminacji. (link)

Bezpieczeństwo zdrowotne

Rzecznik Praw Obywatelskich podejmował działania dotyczące bezpieczeństwa zdrowotnego kobiet:

• Ubóstwo menstruacyjne: Rzecznik Praw Obywatelskich ponowił wystąpienia do Ministra Edukacji i Ministra Zdrowia w sprawie tzw. ubóstwa menstruacyjnego. Zwrócił uwagę, że menstruacja jest naturalnym elementem życia, którego znaczenie z perspektywy zdrowia, w tym zdrowia publicznego, rośnie na przestrzeni lat, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w podejściu władz publicznych do tego zagadnienia. Niestety, brak podpasek i innych środków higieny osobistej, a także niewiedza połączona ze stereotypami i stygmatyzacją, prowadzą wiele osób do doświadczenia ubóstwa menstruacyjnego. (link)
• Opieka okołoporodowa: Rzecznik Praw Obywatelskich występował do Ministra Zdrowia przedstawiając istotne problemy w przestrzeganiu praw kobiet ciężarnych i rodzących oraz nieefektywne funkcjonowanie standardu opieki okołoporodowej (link). Rzecznik interweniował również u Ministra Zdrowia w sprawie dostępności znieczulenia podczas porodu (link), a także opieki laktacyjnej (link) oraz w BRPO odbyło się spotkanie dot. tej problematyki. (link)
• Prawa kobiet z niepełnosprawnościami: Rzecznik Praw Obywatelskich występował do Narodowego Funduszu Zdrowia, Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych i Rzecznika Praw Pacjenta w sprawie dostępności świadczeń medycznych dla osób z różnymi niepełnosprawnościami, w tym z zakresu ginekologii i położnictwa (link). Rzecznik podkreślał, że konieczne jest wdrożenie systemowych rozwiązań, dzięki którym pacjentki z różnymi rodzajami niepełnosprawności będą mogły skorzystać ze świadczeń opieki zdrowotnej na zasadzie równości z innymi. Rzecznik przedstawiał również Ministrowi Zdrowia problem wyposażenia placówek medycznych i gabinetów lekarskich, w tym gabinetów ginekologicznych, w sprzęt pozwalający na obsługę osób z niepełnosprawnościami (link). W ocenie Rzecznika, standardy dostępności gabinetów lekarskich i większych podmiotów leczniczych powinny zostać określone w aktach prawa powszechnie obowiązującego.
• Prawa kobiet pozbawionych wolności: Rzecznik Praw Obywatelskich zwracał się do Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie przetłumaczenia na język polski i upowszechnienia wśród personelu miejsc detencji, sędziów, prokuratorów, kuratorów i opinii publicznej tzw. Reguł z Bangkoku dotyczących zasad postępowania z kobietami pozbawionymi wolności (link). Rzecznik zwracał też Ministrowi Sprawiedliwości uwagę na zapewnienie osadzonym kobietom stałego dostępu do ciepłej wody i środków higienicznych w okresie menstruacji (link) - brak takiego dostępu stanowić może poniżające traktowanie. W wystąpieniu (link) do Dyrektora Generalnego Służby Więziennej Rzecznik wskazywał, że w niektórych jednostkach penitencjarnych stanowiska prysznicowe dla osób pozbawionych wolności nie gwarantują minimum intymności podczas kąpieli, co nie spełnia standardu Europejskich Reguł Więziennych, rodzi poczucie wstydu, stanowi nieuzasadnioną dolegliwość i stwarza ryzyko naruszenia zakazu poniżającego traktowania.

Przeciwdziałanie przemocy

W Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich działa wewnętrzna Grupa robocza ds. przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, której celem jest koordynacja działań wszystkich jednostek Biura w odniesieniu do tej problematyki.

W obszarze ochrony przed przemocą Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał na:

• Obowiązek lekarza zawiadomienia o przestępstwie zgwałcenia: Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Naczelnej Rady Lekarskiej o stanowisko oraz opracowanie zasad i metodyki postępowania w zakresie lekarskiego obowiązku zawiadomienia o przestępstwie zgwałcenia. Brak jasnych zasad informowania organów ścigania powoduje, że zarówno pacjent, jak i lekarz funkcjonują w stanie niepewności prawnej, co może zniechęcać osoby pokrzywdzone do szukania pomocy medycznej. (link)
• Edukację antydyskryminacyjną: Rzecznik Praw Obywatelskich skierował wystąpienie do Minister Edukacji, postulując włączenie do podstaw programowych treści dotyczących przeciwdziałania przemocy oraz respektowania zasady równości i zakazu dyskryminacji. Włączenie tych zagadnień do procesu nauczania jest jednym z najskuteczniejszych instrumentów urzeczywistniania standardu równego traktowania w szkołach. (link)
• Ochronę migrantek z doświadczeniem przemocy seksualnej: Rzecznik Praw Obywatelskich interweniował w sprawie standardów traktowania cudzoziemek ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej, które doświadczyły przemocy seksualnej w państwach pochodzenia lub tranzytu, zwracając uwagę na potrzebę odpowiedniego przeszkolenia funkcjonariuszy Straży Granicznej i wydania specjalnych wytycznych dotyczących podejmowania przez nich czynności z udziałem ofiar przemocy, zwłaszcza seksualnej. (link)
• Potrzebę gromadzenia i prezentowania danych: Rzecznik Praw Obywatelskich podkreśla istotne znaczenie systematycznego gromadzenia danych statystycznych i regularnego publikowania informacji o działaniach państwa, zwłaszcza sprawozdań z realizacji Rządowego Programu Przeciwdziałania Przemocy Domowej, zgodnie z wymogami ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Wobec ich braku od 2023 r. Rzecznik wezwał do ich przedstawienia – jako efektywnego narzędzia monitorowania zgłaszanej skali i tendencji przemocy domowej i wobec kobiet, a także upowszechniania wiedzy o mechanizmach ochrony praw osób pokrzywdzonych i zwiększania świadomości społecznej w tym zakresie. (link)