Uwagi RPO do projektu ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej
Rzecznik Praw Obywatelskich przekazał uwagi do projektu ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej. Choć RPO popiera samą ideę i kierunek reformy, wskazuje na zawarte w projekcie rozwiązania, które mogą utrudniać dostęp do pomocy osobom najbardziej jej potrzebującym.
RPO wskazał na kilka kwestii dotyczących projektu ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej:
- Kryterium dochodowe może wykluczyć potrzebujących
Projekt uzależnia dostęp do tzw. kwalifikowanej nieodpłatnej pomocy prawnej od wysokości dochodu. Zdaniem RPO, sytuacja finansowa może gwałtownie się zmienić, a dochód osiągnięty w poprzednim roku nie zawsze odzwierciedla aktualną sytuację życiową.
W efekcie bezpłatną pomoc mogą stracić osoby, które formalnie przekroczą ustawowy próg, ale nadal są obciążone m.in.: kosztami leczenia, zadłużeniem, utrzymaniem dzieci czy skutkami nagłych zdarzeń losowych.
Według RPO – dostęp do pomocy finansowanej ze środków publicznych powinien opierać się na kryteriach, które uwzględniają rzeczywistą zdolność do ponoszenia kosztów ochrony prawnej.
- Nie uwzględniono wszystkich potrzebujących
Projekt przewiduje, że część osób będzie mogła korzystać z kwalifikowanej pomocy prawnej niezależnie od dochodu. Zdaniem RPO, tworzenie zamkniętego katalogu takich grup niesie jednak ryzyko pominięcia innych potrzebujących.
Rzecznik wskazał na grupy nieuwzględnione w projekcie, są to osoby m.in.: ciężko chore, pobierające renty, samotni rodzice, ofiary przestępstw, osoby w kryzysie bezdomności czy osadzeni w zakładach karnych.
- Pomoc potrzebna też w trakcie sprawy
RPO pozytywnie ocenia założenie, że nieodpłatna pomoc prawna nie ma zastępować pełnomocnika procesowego. Zwraca jednak uwagę, że największe trudności dla obywateli często pojawiają się już po wszczęciu sprawy. Dotyczy to m.in. sporządzania odpowiedzi na pozew lub skargę, składania wniosków dowodowych czy odnoszenia się do opinii biegłych. Tymczasem projekt nie przewiduje szerokiego wsparcia na tym etapie.
- Brakuje jasnej drogi odwołania
Projekt pozwala odmówić udzielenia pomocy w określonych sytuacjach, np. gdy dana osoba nie spełnia ustawowych warunków. RPO podkreśla jednak, że proponowane przepisy nie przewidują jasnej, szybkiej i niezależnej procedury odwoławczej. W praktyce obywatel może zostać pozbawiony realnej możliwości zakwestionowania takiej decyzji.
- Zbyt surowa sankcja za błędne dane
Projekt zakłada, że osoba, która uzyska pomoc na podstawie nieprawdziwych lub nieaktualnych danych, będzie musiała zwrócić jej wartość w podwójnej wysokości. Zdaniem RPO sankcja ta może okazać się nieproporcjonalna, zwłaszcza gdy błąd nie był umyślny.
- Wątpliwości wokół akademickich poradni prawnych
Najwięcej pytań RPO budzą przepisy dotyczące uniwersyteckich klinik i poradni prawnych. RPO wskazuje, że projekt nie rozstrzyga jednoznacznie zasad ich funkcjonowania, finansowania czy udziału studentów. W ocenie Rzecznika proponowane rozwiązania mogą utrudnić działalność istniejących poradni, a nawet zagrozić ich dalszemu funkcjonowaniu.
Potrzebny sprawiedliwy i dostępny system
W piśmie do Ministerstwa Sprawiedliwości ZRPO Stanisław Trociuk podkreśla, że idea nieodpłatnej pomocy prawnej jest potrzebnym i ważnym elementem ochrony praw obywateli. Dlatego projektowane przepisy powinny zapewniać rzeczywisty dostęp do porad osobom potrzebującym i uwzględniać specyfikę podmiotów, które od lat świadczą taką pomoc, w tym akademickich poradni prawnych.
IV.022.8.2026
