Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił senackiej Komisji Praw Człowieka i Praworządności rekomendacje co do zmian legislacyjnych odnoszących się do szeroko rozumianego procesu wyborczego
• Wynikają one z praktyki rozpoznawania wniosków obywateli dotyczących problemów w zakresie spraw systemowych, kampanii wyborczej, kandydowania w wyborach, głosowania, praw członków i kandydatów do organów wyborczych oraz dostępności wyborów

W latach 2023–2025 odbyły się w Polsce cztery wybory - do Sejmu i Senatu, samorządowe, do Parlamentu Europejskiego oraz Prezydenta RP. W tym czasie RPO rozpatrywał skargi obywateli dotyczące wykonywania przez nich czynnego i biernego prawa wyborczego, a także przestrzegania zasad wyborów oraz możliwości zaangażowania się w proces wyborczy przez członkostwo w organach wyborczych.

Rzecznik zidentyfikował szereg problemów, które wymagają odpowiedzi ze strony organów władzy publicznej. Istotną ich część RPO rozwiązywał w korespondencji z organami wyborczymi i organami władzy publicznej. Uwagę zwróciła także kwestia trudności części wyborców z zagłosowaniem w wyborach do PE. 

Rekomendacje zwracają uwagę na 21 problemów, począwszy od kwestii systemowych po problemy natury organizacyjnej i technicznej, które wymagają interwencji ustawodawcy. W centrum uwagi Rzecznika znajduje się nie tyle system wyborczy jako całość, ile jednostka, która z różnych powodów może być pozbawiona praw wyborczych, prawa do pełnienia służby publicznej w organie pochodzącym z wyboru, bądź też napotykać trudności w swobodnym wykonywaniu tych praw.

Rozwiązanie przedstawionych problemów może ułatwić obywatelom wykonywanie ich podstawowych praw politycznych, co powinno pozostawać jednym z najistotniejszych celów regulacji wyborczych.

Rekomendacje dotyczą następujących zagadnień:

Sprawy systemowe    

• Pozbawienie praw wyborczych poprzez ubezwłasnowolnienie;
• Zasady finansowania kampanii wyborczych w kontekście przestrzegania zasady równości;
• Przeprowadzenie zmian w alokacji mandatów w okręgach wyborczych do Sejmu;
• Równość materialna w wyborach do rad mniejszych gmin (do 20 000 mieszkańców);
• Wykonywanie czynnego prawa wyborczego przez wyborców przebywających w zakładach leczniczych, zakładach karnych i aresztach śledczych;
• Rozszerzenie możliwości głosowania korespondencyjnego;
• Zmiany w procedurze oceny ważności wyborów.

Kampania wyborcza i kandydowanie w wyborach   

• Regulacja tzw. prekampanii wyborczej;
• Przeciwdziałanie wykorzystywaniu zasobów publicznych w kampanii wyborczej;
• Zmiany w regulacji ciszy wyborczej;
• Łączenie statusu funkcjonariuszy lub pracowników służb państwowych z mandatem radnego;
• Sposób składania wykazów podpisów poparcia pod kandydaturami lub listami kandydatów.  

Głosowanie   

• Doręczanie pakietów wyborczych wyłącznie pod adres znajdujący się w gminie, w której wyborca jest ujęty w stałym obwodzie głosowania w Centralnym Rejestrze Wyborców;
• Odpowiedzialność karna za zniszczenie własnej karty do głosowania i równoczesny brak procedury odsyłania niewykorzystanych kart do głosowania;
• Ograniczenie czasu liczenia głosów w obwodach zagranicznych;
• Dokument potrzebny do dopisania się do spisu wyborców za granicą.

Prawa i obowiązki członków organów wyborczych i kandydatów do tych organów   

• Niewypłacanie członkom obwodowych komisji wyborczych diet za okres niemożności pełnienia funkcji z powodów od nich niezależnych;
• Powoływanie urzędników wyborczych będących emerytowanymi funkcjonariuszami służb państwowych.

Dostępność wyborów    

• Problemy z dostępnością lokali wyborczych dla osób z niepełnosprawnościami;
• Problemy z dostępnością i funkcjonalnością nakładek na karty do głosowania sporządzonych w alfabecie Braille'a;
• Problemy z dostępną kampanią wyborczą.

To dobry czas na zmiany w prawie wyborczym

Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił Sejmowi i Senatowi rekomendacje dotyczące zmian w prawie wyborczym. Wnioski są jednoznaczne. Obowiązujące przepisy w wielu aspektach wymagają doprecyzowania, a czasem po prostu zasadniczej zmiany. Zagadnienia, których dotyczą rekomendacje, można uporządkować w pięciu punktach.

Po pierwsze, są to sprawy systemowe, takie jak regulacja praw wyborczych osób ubezwłasnowolnionych albo zakres głosowania korespondencyjnego. Po drugie, problemy związane z kampanią wyborczą i kandydowaniem w wyborach, na przykład kwestia regulacji tak zwanej prekampanii czy zmiany w obowiązywaniu ciszy wyborczej. Rekomendacje dotyczą też samego procesu głosowania, w tym ograniczenia czasu na policzenie głosów oddanych w obwodach zagranicznych.

Kolejna część uwag dotyczy praw i obowiązków członków organów wyborczych oraz kandydatów do tych organów. Piąty obszar to problemy związane z dostępnością wyborów dla osób z niepełnosprawnościami. Chodzi zarówno o dostępność samego procesu głosowania, jak też dostępność całej kampanii wyborczej.

Rekomendacje to przede wszystkim efekt analiz wniosków obywateli, które wpływały do biura rzecznika w ostatnich latach. A za nami prawdziwie intensywny czas – czas wyborów parlamentarnych, samorządowych, do Parlamentu Europejskiego oraz wyborów prezydenckich. Kolejne wybory powszechne odbędą się dopiero w 2027 roku. Stąd najbliższe miesiące tworzą wyjątkową przestrzeń na debatę o zmianach prawa wyborczego, która może odbywać się w sposób w mniejszym stopniu ograniczony zbliżającą się kampanią wyborczą.

Według Rzecznika Praw Obywatelskich rozwiązanie opisywanych w rekomendacjach problemów może ułatwić obywatelom wykonywanie ich podstawowych praw politycznych, co pozostaje jednym z najistotniejszych celów realizowanych przez normy prawa wyborczego.

VII.602.98.2024