Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• RPO dwukrotnie występował do Rzecznika Praw Pacjenta w sprawie przymusowego karmienia osób pozbawionych wolności. Celem korespondencji było uzyskanie stanowiska RPP w zakresie etyczności kilkuletniego przymusowego karmienia osadzonego, którego sprawę RPO bada
• Zdaniem RPO osoby pozbawione wolności pozostają pacjentami i powinny mieć możliwość zwracania się do niezależnego organu stojącego na straży praw pacjenta. Przepisy dotyczące wykonywania kary pozbawienia wolności nie wyłączają osadzonych spod ochrony przewidzianej dla pacjentów w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta
• W ocenie RPO brak możliwości zgłaszania problemów zdrowotnych do RPP może prowadzić do nierównego traktowania osób osadzonych i ograniczać niezależną kontrolę nad przestrzeganiem ich prawa do opieki zdrowotnej. Osoby pozbawione wolności należą bowiem do grup szczególnie narażonych na naruszenia swoich praw i nie mogą być dyskryminowane w obszarze praw pacjenta
• Rzecznik Praw Pacjenta przedstawił stanowisko, że kwestie opieki zdrowotnej osób osadzonych oraz skarg dotyczących penitencjarnej służby zdrowia podlegają szczególnym regulacjom prawa penitencjarnego i nadzorowi organów Służby Więziennej. W jego ocenie przepisy Kodeksu karnego wykonawczego tworzą odrębny reżim prawny, dlatego sprawy te powinny być rozpatrywane przez właściwe organy więzienne, a nie przez Rzecznika Praw Pacjenta

W grudniu 2025 r. Zastępca RPO zwrócił się do Bartłomieja Chmielowca, Rzecznika Praw Pacjenta, w sprawie stosowania przymusowego karmienia wobec osadzonego odbywającego karę dożywotniego pozbawienia wolności, który prowadził protest głodowy. RPO poddał pod rozwagę zgodność tak długotrwałego stosowania procedury określonej w art. 118 Kodeksu karnego wykonawczego z prawem pacjenta do odmowy leczenia.

W wystąpieniu wskazał, że zgodnie z prawem przymusowe zabiegi powinny być stosowane jedynie w sytuacji poważnego zagrożenia życia pacjenta  oraz niezwłocznie zakończone, gdy takie zagrożenie ustanie. RPO zwrócił uwagę, że w analizowanej sprawie brak jest perspektywy zakończenia przymusowego karmienia, mimo niezmiennego stanowiska osadzonego odmawiającego przyjmowania posiłków. Rzecznik poprosił RPP o przedstawienie stanowiska w sprawie.

Odpowiedź Rzecznika Praw Pacjenta

W odpowiedzi Bartłomiej Chmielowiec wskazał, że sprawa nie mieści się w zakresie kompetencji Rzecznika Praw Pacjenta. Podkreślił, że zasady udzielania świadczeń zdrowotnych osobom pozbawionym wolności, w tym stosowania zabiegów bez zgody skazanego, zostały kompleksowo uregulowane w przepisach Kodeksu karnego wykonawczego. Ocena zasadności przymusowego karmienia oraz nadzór nad wykonywaniem takich decyzji należą do lekarzy udzielających świadczeń zdrowotnych osobom osadzonym oraz sądów penitencjarnych.

RPP uznał zatem, że brak jest podstaw prawnych do podejmowania działań w przedstawionej sprawie. W jego ocenie interwencja oznaczałaby wkroczenie w kompetencje organów odpowiedzialnych za wykonywanie kary pozbawienia wolności i sprawowanie nadzoru penitencjarnego. Jednocześnie zadeklarował gotowość do dalszej współpracy w sprawach dotyczących ochrony praw pacjentów pozostających w zakresie jego właściwości.

Ponowne wystąpienie RPO

W maju 2026 r. RPO ponownie zwrócił się do Rzecznika Praw Pacjenta, podtrzymując wątpliwości dotyczące odmowy zajęcia stanowiska w sprawie wieloletniego przymusowego karmienia osoby pozbawionej wolności. RPO wskazał, że osoby osadzone korzystające ze świadczeń zdrowotnych powinny być traktowane jak inni pacjenci i korzystać z takiej samej ochrony swoich praw. Podkreślił, że przepisy regulujące wykonywanie kary pozbawienia wolności nie wyłączają osadzonych z kręgu pacjentów ani nie pozbawiają ich prawa do ubiegania się o ochronę swoich praw zdrowotnych.

W wystąpieniu zwrócił uwagę na szerszy wymiar problemu. RPO podniósł, że brak możliwości zwrócenia się przez osoby pozbawione wolności do niezależnego organu wyspecjalizowanego w ochronie praw pacjenta może prowadzić do nierównego traktowania tej szczególnie wrażliwej grupy społecznej.

W ocenie Rzecznika możliwość złożenia skargi do RPP stanowiłaby ważny element kontroli jakości opieki zdrowotnej w jednostkach penitencjarnych i dodatkową gwarancję poszanowania godności oraz praw osób osadzonych. RPO przypomniał również wcześniejszą współpracę obu instytucji przy kontroli więziennych szpitali psychiatrycznych, która doprowadziła do wykrycia naruszeń praw pacjentów i wydania zaleceń naprawczych.

RPO wyraził nadzieję na zmianę dotychczasowego podejścia i objęcie ochroną wszystkich pacjentów, niezależnie od miejsca ich pobytu. Wskazał, że w sprawie przymusowego karmienia oczekiwał przede wszystkim stanowiska dotyczącego kwestii medycznych, a nie oceny decyzji podejmowanych przez organy penitencjarne.

Odpowiedź Rzecznika Praw Pacjenta na wystąpienie RPO

W odpowiedzi Bartłomiej Chmielowiec podtrzymał dotychczasowe stanowisko, zgodnie z którym sprawy dotyczące opieki zdrowotnej świadczonej osobom osadzonym podlegają szczególnym regulacjom prawa penitencjarnego i nadzorowi organów Służby Więziennej. RPP wskazał, że przepisy Kodeksu karnego wykonawczego tworzą odrębny reżim prawny dotyczący udzielania świadczeń zdrowotnych osobom pozbawionym wolności. W jego ocenie wyłącza to możliwość stosowania wprost ogólnych mechanizmów ochrony praw pacjenta wszędzie tam, gdzie kwestie te zostały szczegółowo uregulowane w przepisach penitencjarnych.

RPP argumentuje, że ustawodawca powierzył odpowiedzialność za zapewnienie opieki zdrowotnej osobom osadzonym oraz rozpatrywanie związanych z nią skarg właściwym organom Służby Więziennej. Podkreślił, że dysponują one odpowiednimi kompetencjami kontrolnymi i wyjaśniającymi, a przejęcie tych spraw przez Rzecznika Praw Pacjenta oznaczałoby wkroczenie w zakres zadań innych organów publicznych. Wskazał również, że procedura przymusowego karmienia osoby pozbawionej wolności jest szczególnym środkiem służącym zapobieganiu bezpośredniemu zagrożeniu życia, a decyzje w tym zakresie podejmuje sąd penitencjarny.

Podsumowując, Rzecznik Praw Pacjenta stwierdził, że osoby osadzone co do zasady zachowują status pacjenta, jednak część ich praw podlega ograniczeniom wynikającym ze specyfiki wykonywania kary pozbawienia wolności. Jednocześnie podkreślił, że kwestie nadzoru nad warunkami odbywania kary oraz rozpatrywania skarg dotyczących funkcjonowania penitencjarnej służby zdrowia zostały odrębnie uregulowane i pozostają we właściwości organów Służby Więziennej, a nie Rzecznika Praw Pacjenta.

IX.517.1331.2025