Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Trudności z uzyskaniem numeru PESEL ze statusem UKR mają już charakter systemowy i mogą pozbawiać obywateli Ukrainy dostępu do praw związanych z ochroną czasową
• Problem wynika głównie z rozbieżności między działaniami organów gmin i Straży Granicznej. Część obywateli Ukrainy nie może uzyskać PESEL ze statusem UKR z powodu sposobu zarejestrowania ich wjazdu do Polski przez Straż Graniczną. Są odsyłani między urzędami i nie mają skutecznej możliwości rozwiązania swojego problemu
• Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich uzależnienie nadania numeru PESEL ze statusem UKR od sposobu oznaczenia wjazdu nie ma umocowania w przepisach i budzi poważne wątpliwości konstytucyjne
• Sylwia Gregorczyk-Abram zwróciła się do MSWiA Marcina Kierwińskiego o analizę sprawy, wyjaśnienie podstaw prawnych obecnej praktyki oraz podjęcie działań, które ujednolicą stosowanie przepisów i zapewnią skuteczną ochronę praw osób objętych ochroną czasową

Rzecznik praw obywatelskich Sylwia Gregorczyk-Abram wystąpiła do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie trudności administracyjnych związanych z uzyskaniem numeru PESEL ze statusem UKR przez obywateli Ukrainy korzystających z ochrony czasowej.

Do Biura RPO wpływa coraz więcej skarg wskazujących, że problemy te przestały mieć charakter jednostkowy i nabrały wymiaru systemowego. Stwarza to ryzyko faktycznego pozbawienia osób uprawnionych możliwości korzystania z praw przyznanych im na mocy obowiązujących przepisów.

Na systemowy charakter tych trudności zwracano uwagę również podczas spotkania z przedstawicielkami i przedstawicielami ukraińskich organizacji działających w Polsce, które odbyło się w Biurze RPO 24 sierpnia 2026 r., w Dniu Niepodległości Ukrainy. Uczestnicy wskazywali, że niejasność przepisów oraz niejednolita, a zarazem coraz bardziej rygorystyczna praktyka ich stosowania przez organy publiczne prowadzą do realnego ograniczenia dostępu do ochrony czasowej.

Najczęściej powtarzające się nieprawidłowości i trudności praktyczne

Ze skarg kierowanych do RPO wynika, że najczęstsze problemy dotyczą:

• nieprawidłowego zarejestrowania celu wjazdu przez Straż Graniczną,
• odmowy skorygowania tych danych,
• trudności z pozytywną weryfikacją informacji przez organy gmin mimo dokonanych korekt,
• wielomiesięcznego oczekiwania na rozpoznanie wniosków o zmianę wpisu,
• odmów nadania numeru PESEL ze statusem UKR po upływie ustawowego terminu,
• nieuzasadnionych zmian statusu PESEL ze statusem UKR na PESEL ze statusem NUE, a także
• rozbieżności w rejestracji członków tej samej rodziny.

Szczególnie dotkliwe skutki tych problemów odczuwają osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami i inne osoby wymagające szczególnego wsparcia.

Wątpliwości wokół praktyki stosowania przepisów

Zasadniczy problem dotyczy praktyki polegającej na uzależnianiu nadania numeru PESEL ze statusem UKR od tego, czy wjazd cudzoziemca został zarejestrowany przez Straż Graniczną jako „ewakuacja/ochrona czasowa”.

Takie podejście wynika z rekomendacji przekazanych przez MSWiA organom stosującym przepisy. Stanowisko to budzi istotne wątpliwości. RPO podkreśla, że obowiązujące przepisy nie uzależniają bowiem nadania numeru PESEL ze statusem UKR od zarejestrowania przez Straż Graniczną wjazdu wnioskodawcy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jako „ewakuacja/ochrona czasowa”. Podobny warunek nie wynika również z przepisów prawa Unii Europejskiej dotyczących ochrony czasowej.

W efekcie część obywateli Ukrainy znajduje się w swoistej luce proceduralnej. Organy gmin odmawiają przyjęcia lub uwzględnienia wniosku o nadanie numeru PESEL ze statusem UKR z powodu określonego wpisu w rejestrze Straży Granicznej, natomiast Straż Graniczna wskazuje, że przepisy nie wymagają takiego oznaczenia i nie znajduje podstaw do dokonania korekty danych.

Osoby zainteresowane są odsyłane pomiędzy instytucjami, nie otrzymują formalnych rozstrzygnięć podlegających zaskarżeniu, a jednocześnie upływ ustawowego terminu może pozbawić je możliwości uzyskania statusu UKR i związanych z nim uprawnień.

Zastrzeżenia RPO

Sylwia Gregorczyk-Abram wskazuje, że praktyka ta budzi poważne wątpliwości z punktu widzenia konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego i wynikających z niej zasad pewności prawa, bezpieczeństwa prawnego i zaufania obywatela do państwa.
Rodzi również zastrzeżenia w świetle zasady równego traktowania oraz zasady legalizmu, zgodnie z którą organy władzy publicznej powinny działać na podstawie i w granicach prawa.

Szczególnie niepokojące jest przerzucanie na obywateli negatywnych konsekwencji błędów lub rozbieżności występujących w rejestrach publicznych, na których treść nie mają oni wpływu.

Rzecznik zwraca też uwagę, że rekomendacje MSWiA nie są źródłem powszechnie obowiązującego prawa. Nie mogą więc wprowadzać dodatkowych warunków uzyskania numeru PESEL ze statusem UKR ani stanowić podstawy odmowy jego nadania
W ocenie RPO uzależnianie nadania numeru PESEL ze statusem UKR od przesłanki niewynikającej z przepisów ustawowych prowadzi do faktycznej modyfikacji prawa w oparciu o akt, który nie należy do konstytucyjnego katalogu źródeł prawa.

Wystąpienie i wniosek do MSWiA

Sylwia Gregorczyk-Abram zwróciła się do MSWiA Marcina Kierwińskiego o analizę obowiązujących regulacji i praktyki organów oraz rozważenie podjęcia działań legislacyjnych, które pozwolą wyeliminować wskazane nieprawidłowości, ujednolicić stosowanie prawa i zapewnić skuteczną ochronę praw osób objętych ochroną czasową.

RPO poprosiła również o wyjaśnienie podstaw prawnych obecnej praktyki oraz wskazanie środków prawnych dostępnych osobom znajdującym się w opisanej sytuacji.

ZPM.540.203.2026