Biuletyn Informacji Publicznej RPO

24 sierpnia 2026 r., w Dzień Niepodległości Ukrainy, w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich w odbyło się spotkanie z przedstawicielkami i przedstawicielami ukraińskich organizacji działających w Polsce. Wydarzenie było poświęcone najważniejszym problemom i potrzebom osób z Ukrainy przebywających w Polsce.

Spotkanie otworzyła RPO Sylwia Gregorczyk-Abram. Następnie przedstawiciele zespołów merytorycznych Biura RPO przedstawili główne problemy obywateli Ukrainy, które trafiają do Biura. W dalszej części spotkania głos zabrali przedstawiciele organizacji ukraińskich działających w Polsce, którzy dzielili się swoimi doświadczeniami oraz wskazywali najważniejsze potrzeby i problemy, z jakimi mierzą się osoby z Ukrainy przebywające w Polsce.

Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży praw i wolności każdej osoby znajdującej się pod jurysdykcją Polski, niezależnie od jej obywatelstwa. Do RPO zwracają się nie tylko Polacy, ale także cudzoziemcy, uchodźcy, migranci czy osoby bez obywatelstwa. Jeśli prawa takiej osoby mogły zostać naruszone przez instytucję publiczną, Rzecznik może podjąć działania w jej sprawie.

Wystąpienie RPO Sylwii Gregorczyk-Abram

Bardzo się cieszę, że mogę dziś gościć w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich przedstawicieli organizacji ukraińskich działających w Polsce oraz ich polskich przyjaciół i sojuszników.

Z wieloma z Państwa współpracowałam wcześniej, dziś spotykamy się po raz pierwszy w mojej nowej roli. Mam nadzieję, że będzie to początek ważnej i dobrej współpracy.

W Dniu Niepodległości Ukrainy przede wszystkim chciałabym złożyć Ukrainkom i Ukraińcom wyrazy szacunku oraz życzenia pokoju.

Walka Ukrainy o niepodległość i suwerenność należy do najważniejszych wydarzeń współczesnej Europy. Jej znaczenie wykracza daleko poza granice Ukrainy, a odwaga i determinacja narodu ukraińskiego pozostają ważne dla bezpieczeństwa i przyszłości naszego regionu.

W tym szczególnym dniu chcę zwrócić się do Ukrainek i Ukraińców, którzy w wyniku wojny znaleźli w Polsce schronienie i bezpieczeństwo. Chcę wam powiedzieć, że jesteście ważną częścią naszego życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego.

Stało się to dzięki Państwa pracy, zaangażowaniu i determinacji, ale także dzięki postawy polskiego społeczeństwa, które w czasie próby otworzyło swoje domy i serca. To doświadczenie wzajemnej solidarności powinno, i chciałabym, żeby tak było, pozostać jednym z najważniejszych sprawdzianów naszej wspólnoty.

Jako Rzeczniczka Praw Obywatelskich chcę powiedzieć jasno: każdej osobie przebywającej na terytorium Polski należy się szacunek, godne traktowanie oraz skuteczna ochrona. Niezależnie od tego skąd pochodzi, w co wierzy i jaki ma status majątkowy.

Mija blisko cztery i pół roku od wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie. Przez cały ten czas Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich pozostawało otwarte na sprawy Ukrainek i Ukraińców oraz konsekwentnie angażowało się w ochronę ich praw.

Dzisiejsze spotkanie jest naturalną kontynuacją tego zaangażowania. Chcemy nie tylko przedstawić nasze działania, lecz przede wszystkim wysłuchać Państwa doświadczeń i lepiej zrozumieć wyzwania, z którymi mierzy się społeczność ukraińska w Polsce.

Z niepokojem obserwuję, że w przestrzeni publicznej coraz częściej pojawiają się słowa i przekazy, które wzmacniają podziały, budują atmosferę wrogości i utrwalają uprzedzenia wobec Ukrainek i Ukraińców.

Język jest narzędziem. Może pomagać rozumieć rzeczywistość i budować wspólnotę. Może jednak stać się także narzędziem wykluczania. A tam, gdzie przyzwala się na stygmatyzację, pojawia się ryzyko agresji, przemocy i dalszego narastania społecznych napięć.

Dlatego chciałam Państwa zapewnić, że Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich będzie reagować na przejawy dyskryminacji, mowy nienawiści i przemocy. Dziś szczególnie potrzebujemy języka odpowiedzialności, który pozwala budować wspólnotę i myśleć o przyszłości.

Na zakończenie chciałabym przypomnieć słowa zmarłej przed kilkoma dniami Wandy Traczyk-Stawskiej, bohaterki Powstania Warszawskiego:

„Jak się człowiek bije o godność, o prawo do życia w godności, to może góry przenosić”.

To zdanie przypomina nam, jak wiele siły daje przekonanie, że stoi się po stronie tego, co słuszne.

Bardzo się cieszę, że możemy dziś spotkać się w tak szerokim gronie. Traktuję to spotkanie jako okazję do rozmowy, wymiany doświadczeń i lepszego zrozumienia spraw, które wymagają naszej uwagi. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich pozostaje w tym zakresie otwarte do Waszej dyspozycji.

Sprawy obywateli Ukrainy w Biurze RPO

Główne problemy, które ujawniły się podczas działania specjalnej infolinii obywatelskiej dla obywateli Ukrainy uruchomionej w pierwszych dniach marca 2022 r.:

• Rozumienie i stosowanie przepisów specustawy o pomocy obywatelom Ukrainy,
• Nadawnie numeru PESEL,
• Kwestie związane z zakwaterowaniem i odnalezieniem się w polskiej rzeczywistości,
• Komunikacja międzymiastowa i problemy z przejazdem z Przemyśla do Warszawy (problem często dotyczył osób z niepełnosprawnościami.

Obecnie zgłaszane na infolinii problemy dotyczą głównie:

• Utrata statusu UKR i wiążące się z tym konsekwencje,
• Edukacja małoletnich i dostęp do polskich szkół (brak miejsc),
• Obawy, zagrożenia i niepokoje związane z projektowaną likwidacją świadczenia pieniężnego z tytułu zakwaterowania i wyżywienia,
• Rejestracja pobytu, legalizacja pobytu i przewlekłość postępowań administracyjnych z tym związanych.

Pracownicy infolinii RPO przeprowadzili ponad 3000 rozmów z obywatelkami i obywatelami Ukrainy. BRPO pozostaje nadal dostępne dla obywateli Ukrainy, na infolinii pracują osoby porozumiewające się językiem ukraińskim czy rosyjskim.

Główne problemy, które wyłoniły się w działalności Zespołu Praw Migrantów:

• Sprawy związane ze statusem UKR,
• Przewlekłość postępowań legalizujących pobyt cudzoziemców na terytorium RP,
• Zakwaterowanie obywateli Ukrainy w ośrodkach zakwaterowania zbiorowego i pomoc społeczna,
• Implementacja Decyzji Wykonawczej Rady (UE) 2026/1912 z dnia 30 lipca 2026 r. dotycząca przedłużenia tymczasowej ochrony wprowadzonej decyzją wykonawczą (UE) 2022/382 (dot. przyznawania ochrony tymczasowej wyłącznie osobom, które wywiązały się z obowiązków wojskowych w Ukrainie).

Ekspertka Zespołu Prawa Pracy i Zabezpieczenia Społecznego zwróciła uwagę na systemowe zagadnienia, którymi Zespół zajmował się od 2022 r.:

• Problemy z wypłatą świadczeń z tytułu zakwaterowania i wyżywienia obywateli Ukrainy,
• Wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego z powodu utraty statusu „UKR”,
• Problemy związane z sytuacją osób starszych i z niepełnosprawnościami.

Z kolei wśród aktualnych zagadnień są:

• Problemy ze świadczeniem wychowawczym, m.in. przedłużający się okres wyczekiwania na rozpatrzenie wniosków o świadczenie i odwołań od decyzji oraz istniejący od 1 lutego 2026 r. warunek aktywności zawodowej, by uzyskać świadczenie wychowawcze.
• Problemy związane z wygaszaniem specustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. Chodzi o pozbawienie tych osób części świadczeń pomocy społecznej, przede wszystkim utratę prawa do pobytu w domu pomocy społecznej. Prowadzi to do rosnącego zagrożenia bezdomnością.

Zespół Prawa Administracyjnego i Gospodarczego zwrócił uwagę przede wszystkim na problemy związane z ochroną zdrowia, w związku z wygaszaniem uprawnień do korzystania z publicznego systemu ochrony zdrowia gwarantowanych w specustawie o pomocy obywatelom Ukrainy:

• kontynuacji świadczeń rozpoczętych przed wygaszeniem specustawy 
• zasad dotyczących dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego. 

Pojawiają się również problemy związane z odmową udzielania usług finansowych (np. zakładania kont) z uwagi na automatyczne stosowanie przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy bez indywidualnego przeanalizowania sprawy.

Ekspertka Zespołu Równego Traktowania skoncentrowała się na sprawach dotyczących mowy nienawiści i innych form przemocy motywowanej uprzedzeniami. 

Biuro RPO stara się na bieżąco monitorować skalę zjawiska. Jego wzrost potwierdzają zarówno dane Prokuratury Krajowej i Komendy Głównej Policji, jak i wpływ spraw do biura rzecznika. 

Zasadnicze grupy zagadnień analizowanych przez Zespół Równego Traktowania to: 

• Dyskryminacja osób pochodzących z Ukrainy w stosunkach prywatnych – w handlu, wynajmie mieszkania, mowa nienawiści w sieci. RPO nie ma kompetencji do działania w sporach między podmiotami prywatnymi – w odpowiedzi na wnioski o takim charakterze udzielane są pouczenia co do przysługujących środkach działania.
• Dyskryminacja w stosunkach z podmiotami wykonującymi zadania publiczne. Dotyczą one m.in. Odmowy obsługi, czy formułowania obraźliwych wypowiedzi przez funkcjonariuszy publicznych (pracowników urzędów, szpitali, szkół). RPO w takich sprawach zwraca się do kierowników jednostek o zbadanie sprawy i przedstawienie wyjaśnień.
• Mowa nienawiści oraz napaści fizyczne motywowane uprzedzeniami wobec osób narodowości ukraińskiej. Sprawy te dotyczą przede wszystkim obraźliwych wypowiedzi i napisów, ale zdarzają się przypadki napaści fizycznej lub niszczenia mienia. RPO monitoruje przebieg postępowań w takich sprawach, a kiedy to możliwe – zapoznaje się z aktami sprawy i prezentuje swoje stanowisko. 

Problemy i wyzwania z jakimi mierzą się osoby z Ukrainy przebywające w Polsce

W pierwszej części dyskusji przedstawiciele organizacji ukraińskich w Polsce zwracali uwagę na narastające problemy związane z przemocą motywowaną uprzedzeniami, ksenofobią i mową nienawiści. Wskazywali, że do organizacji coraz częściej trafiają osoby doświadczające słownej i fizycznej agresji, a także dyskryminacji w miejscu pracy. Podnoszono również trudności związane z dochodzeniem swoich praw, w tym zgłaszaniem incydentów organom ścigania, uzyskiwaniem ochrony prawnej oraz dostępem do informacji o dostępnych procedurach i formach wsparcia.

Uczestnicy dyskusji zwracali uwagę na potrzebę wzmocnienia współpracy między organizacjami społecznymi a instytucjami publicznymi. Wśród poruszanych tematów znalazły się także skutki zmian legislacyjnych wpływających na sytuację części uchodźców, problemy związane z procedurami dotyczącymi pobytu i ochrony czasowej, przypadki deportacji oraz kwestie bezpieczeństwa osób pochodzenia ukraińskiego w przestrzeni publicznej. Organizacje podkreślały również potrzebę stworzenia prostych i czytelnych mechanizmów zgłaszania incydentów o charakterze dyskryminacyjnym i kierowania poszkodowanych do właściwych instytucji.

W wypowiedziach pojawiły się także problemy dotyczące sytuacji dzieci i młodzieży w szkołach, wsparcia osób szczególnie narażonych na wykluczenie, a także bezpieczeństwa organizacji i środowisk ukraińskich działających w Polsce. Przedstawiciele organizacji wskazywali na rosnące poczucie niepewności wśród części społeczności ukraińskiej oraz potrzebę działań wzmacniających integrację i przeciwdziałających uprzedzeniom. W kontekście edukacji mówiono również o potrzebie lepszej integracji ukraińskich dzieci. Każde dziecko, które po 2022 r. trafiło do Polski i polskiej szkoły, w pewnym stopniu doświadczyło straty i pedagodzy w pracy z nimi muszą to uwzględniać - zgłaszali zaproszeni goście.

Przedstawiciele Biura RPO zachęcali organizacje do przekazywania informacji o konkretnych sprawach wymagających interwencji. Zadeklarowali monitorowanie postępowań dotyczących przestępstw z nienawiści oraz analizę zgłaszanych problemów, w tym sygnałów dotyczących dyskryminacji w zatrudnieniu. Podkreślili również znaczenie rozwijania stałej współpracy pomiędzy organizacjami społecznymi a Biurem RPO.

RPO Sylwia Gregorczyk-Abram zapewniła, że kwestie deportacji oraz przeciwdziałania mowie nienawiści pozostają ważnymi obszarami działań Biura RPO. Przypomniała o prowadzonych interwencjach dotyczących monitorowania procedur deportacyjnych oraz zapowiedziała dalsze rozmowy z instytucjami odpowiedzialnymi za ściganie przestępstw z nienawiści i ochronę bezpieczeństwa. Odniosła się także do postulatu opracowania bardziej przejrzystych mechanizmów informowania osób pokrzywdzonych o możliwych ścieżkach postępowania i dostępnych formach wsparcia.

Następnie głos zabrała Weronika Marczuk, przedstawiciela Rzecznika Praw Obywatelskich Ukrainy (Ombudsmana) w Polsce. Weronika Marczuk mówiła, że to, co przede wszystkim zmienia się w sprawach zgłaszanych ukraińskiemu ombudsmanowi przez obywateli Ukrainy mieszkających w Polsce, to stosunek - zarówno urzędników, jak i obywateli kraju. Zmiana tego stosunku ujawnia się w lekceważących uzasadnieniach decyzji administracyjnych, w wyjątkowo surowym podejściu do osób z Ukrainy popełniających nie tylko przestępstwa, ale również i wykroczenia, a przede wszystkim w zgłaszanej przez osoby z Ukrainy utracie poczucia bezpieczeństwa w przestrzeni publicznej.

W dalszej części dyskusji zwracano uwagę na znaczenie integracji społecznej i ekonomicznej obywateli Ukrainy oraz potrzebę prowadzenia debaty publicznej opartej na faktach, a nie stereotypach. Podkreślano wkład ukraińskich pracowników i przedsiębiorców w rozwój polskiej gospodarki, potrzebę przeciwdziałania polaryzacji społecznej oraz wzmacniania działań na rzecz bezpieczeństwa i wzajemnego szacunku.

Przedstawiciele organizacji społecznych wskazywali także na szczególne potrzeby grup wymagających dodatkowego wsparcia, w tym kobiet, osób z doświadczeniem uchodźczym oraz osób narażonych na wykluczenie społeczne. Zwracano uwagę na znaczenie wsparcia psychologicznego, dostępności usług społecznych oraz realnych możliwości uczestnictwa uchodźców w życiu społecznym i obywatelskim.

W kolejnej części poświęconej problemom związanym z ochroną zdrowia i trudnościom w sprawach administracyjnych przedstawiciele organizacji ukraińskich wskazywali przede wszystkim na problemy związane z funkcjonowaniem systemu administracyjnego i przedłużającymi się procedurami urzędowymi. Zwracano uwagę na długość postępowań dotyczących legalizacji pobytu, wydawania kart pobytu oraz spraw rodzinnych, a także na przeciążenie części urzędów i niewystarczające zasoby kadrowe. Podkreślano, że przewlekłość postępowań ma realny wpływ na życie osób korzystających z ochrony czasowej, utrudniając im planowanie przyszłości, podejmowanie pracy czy załatwianie podstawowych spraw urzędowych.

Szeroko omawiano również skutki ostatnich zmian w przepisach dotyczących pomocy uchodźcom z Ukrainy. Organizacje zwracały uwagę na problemy osób starszych, chorych i z niepełnosprawnościami po likwidacji części ośrodków zbiorowego zakwaterowania oraz ograniczeniu niektórych form wsparcia. Wskazywano na trudności w dostępie do opieki zdrowotnej, świadczeń społecznych i mieszkań, a także na niepewność dotyczącą dalszego funkcjonowania mechanizmów pomocowych dla osób szczególnie narażonych na wykluczenie.

Jednym z najczęściej podnoszonych tematów były problemy związane ze statusem UKR oraz kartą pobytu CUKR. Organizacje informowały o trudnościach uzyskiwania statusu UKR przez osoby nowo przybywające do Polski, błędach w rejestracji przekroczenia granicy oraz przypadkach utraty tego statusu bez wiedzy zainteresowanych. Zwracano również uwagę na niejasności dotyczące dalszego funkcjonowania ochrony czasowej oraz skutków przejścia ze statusu UKR na kartę pobytu CUKR. Według organizacji część osób nie otrzymuje pełnej informacji o konsekwencjach tej zmiany, m.in. w zakresie dostępu do niektórych uprawnień i instrumentów rynku pracy. Sygnalizowano także potrzebę ujednolicenia praktyki urzędów oraz zapewnienia jasnych wytycznych dotyczących obowiązujących procedur.

Przedstawiciele Biura RPO oraz zastępca RPO Adam Krzywoń potwierdzili, że znaczna część zgłaszanych problemów jest monitorowana przez urząd. Wskazali, że szczególnej obserwacji podlegają przewlekłość postępowań administracyjnych w najbardziej obciążonych województwach, problemy dotyczące dostępu do ubezpieczenia zdrowotnego oraz trudności związane z nadawaniem i utratą statusu UKR. Eksperci wyjaśnili, że część problemów wynika z nieprawidłowości w rejestracji przekroczeń granicy i prowadzonych rejestrach, a Biuro RPO prowadzi w tej sprawie działania wyjaśniające wobec właściwych instytucji. Zachęcano także organizacje do zgłaszania indywidualnych spraw oraz zaproszono je do współpracy przy działaniach informacyjnych i szkoleniowych, mających ułatwić osobom z Ukrainy korzystanie z przysługujących im praw i dostępnych procedur.

Rozmawiano również o problemach tych osób z Ukrainy, które mieszkały w Polsce już przed 2022 r., a także o kwestiach dotyczących współdziałania przy dokumentowaniu zbrodni dokonywanych w Ukrainie przez rosyjskie siły zbrojne i pociąganiu ich sprawców do odpowiedzialności.

Podsumowanie i zakończenie spotkania

Podsumowując dyskusję dr Hanna Machińska przypomniała, że od pierwszych dni pełnoskalowej wojny w Ukrainie pomoc udzielana osobom uciekającym przed wojną była jednym z najważniejszych przejawów społecznej solidarności w Polsce. Jednocześnie zwróciła uwagę na niepokojącą zmianę nastrojów społecznych i narastające przejawy wrogości wobec obywateli Ukrainy. Podkreśliła, że przeciwdziałanie takim zjawiskom wymaga zdecydowanych działań państwa, edukacji oraz budowania poczucia bezpieczeństwa osób mieszkających w Polsce, niezależnie od ich pochodzenia.

Podkreśliła też potrzebę uważnego monitorowania skutków ostatnich zmian prawnych dotyczących wsparcia dla uchodźców i praktyki funkcjonowania instytucji publicznych wobec uchodźców. Hanna Machińska wskazała też na potrzebę przekazania wniosków z konferencji decydentom publicznym oraz uwzględnienia doświadczeń organizacji społecznych i samych uchodźców przy tworzeniu polityk publicznych.

Na zakończenie wyraziła przekonanie, że przyszłość Ukrainy związana jest z europejską wspólnotą wartości, a szczególną rolę w budowaniu tej przyszłości odegra młode pokolenie.

Podsumowując konferencję, RPO Sylwia Gregorczyk-Abram podziękowała przedstawicielom społeczności ukraińskiej i organizacji społecznych za udział w spotkaniu oraz za podzielenie się osobistymi doświadczeniami. Podkreśliła, że Biuro RPO chce pozostawać miejscem otwartym dla wszystkich grup narażonych na uprzedzenia, stygmatyzację czy narastające napięcia społeczne. Zwróciła uwagę, że w debacie publicznej wokół obywateli Ukrainy coraz częściej pojawiają się niepokojące zjawiska, dlatego szczególnie ważne jest zapewnienie przestrzeni do rozmowy, wysłuchania i poszukiwania rozwiązań.

Rzecznik zaznaczyła, że osoby z Ukrainy są częścią polskiego społeczeństwa, a Biuro RPO będzie nadal wspierać je w zakresie swoich kompetencji, zarówno w sprawach indywidualnych, jak i systemowych. Wskazała również na symboliczne znaczenie organizacji spotkania w Dniu Niepodległości Ukrainy w siedzibie konstytucyjnego organu stojącego na straży praw i wolności.

- Obiecałam państwu wszystkim, że to Biuro Rzecznika będzie tym miejscem, do którego zawsze będzie można przyjść, że znajdzie się tu przyjaźń, wysłuchanie, spokój i merytoryczna rozmowa - przypomniała RPO.

- Jestem wdzięczna, że państwo stanęliście tutaj, powiedzieliście swoje historie i mogę państwu obiecać, że w takim zakresie, w jakim będziemy mogli zainterweniować na poziomie generalnym czy indywidualnym, Biuro będzie to robić - zapewniła o gotowości do dalszych działań na rzecz ochrony praw obywateli Ukrainy oraz wyraziła nadzieję na wspólne zwycięstwo Ukrainy i społeczeństw wspierających ją w czasie wojny.