Biuletyn Informacji Publicznej RPO

Osoby starsze przebywające w miejscach pozbawienia wolności są szczególnie narażone na przemoc, dyskryminację i naruszenia praw człowieka. Z okazji Ogólnopolskiego Dnia Seniora, obchodzonego 14 listopada, Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur (KMPT) przypomina o zagrożeniach, które identyfikuje podczas wizytacji placówek opiekuńczych oraz o potrzebie wzmocnienia ochrony osób starszych.

W Polsce od lat jest obserwowany proces starzenia się ludności. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w 2025 roku osoby w wieku 65 i więcej lat stanowiły 21,1% populacji Polski (GUS, Sytuacja demograficzna Polski do 2025 r., s. 38, tablica 2.7). Dla porównania w 1980 r. osoby w starszym wieku stanowiły 10% ludności. Szacuje się, że ten odsetek będzie systematycznie rosnąć.

Sytuacja Polski jest częścią globalnego trendu demograficznego. Zjawisko starzenia się społeczeństwa obejmuje również populację osób pozbawionych wolności, której znaczącą część już teraz stanowią osoby starsze.

Seniorzy – grupa szczególnie narażona na przemoc i dyskryminację

Każdy człowiek ma prawo do godnego traktowania. Konstytucja RP (art. 40) i ratyfikowane przez Polskę umowy międzynarodowe zakazują stosowania tortur i innego okrutnego, nieludzkiego i poniżającego traktowania albo karania. Aby jednak sprostać temu zobowiązaniu konieczne jest nie tylko doraźne reagowanie na stwierdzone nieprawidłowości, ale przede wszystkim podjęcie skutecznych środków zapobiegawczych.

To wyzwanie nabiera szczególnego znaczenia w kontekście seniorów. To grupa szczególnie narażona na przemoc, naruszanie praw i wszelkie nadużycia – dyskryminację, ograniczanie autonomii, niezależności, poszanowania własnych wyborów. Ryzyka te wzmacniają funkcjonujące w społeczeństwie m.in.: stereotypy, stygmatyzacja, niedoskonała infrastruktura miejsc pozbawienia wolności niedostosowanych do potrzeb i ograniczeń seniorów, izolacja, samotność, sytuacja zależności od innych, ograniczone możliwości przeciwstawienia się naruszaniu praw i godności.  

Naruszanie praw osób starszych

W czasie wizyt monitorujących w domach pomocy społecznej i placówkach całodobowej opieki Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur odnotował wiele problemów budzących obawy. Przykładowo dotyczyły one:

• instalowania monitoringu wizyjnego, który nie jest uregulowany w przepisach prawnych, co sprzyja ingerencji w prywatność mieszkańców;
• umieszczania w placówkach osób, które nie są formalnie ubezwłasnowolnione, a których stan zdrowia nie pozwala na złożenie skutecznego oświadczenia woli dotyczącego pobytu w placówce i podpisanie umowy, co sprzyja nadużyciom i umieszczaniu w nich seniorów wbrew ich woli;
• stosowania niestandardowych form opieki w celu ochrony zdrowia mieszkańców i zapewnienia im bezpieczeństwa lub przeciwdziałania zabrudzeniu otoczenia (takich jak np. pasy stabilizacyjne, szelki, apaszki, bandaże, rękawice, kombinezony „pajace”, bramki ograniczające możliwość opuszczenia pokoi), bez wiedzy lekarza, odnotowania tego faktu w dokumentacji i braku jasnych zasad dotyczących użycia, co stwarza ryzyko stosowania prowizorycznego sprzętu, arbitralności i nadużyć;
• braku całodobowej opieki pielęgniarskiej, co związane jest m.in. z dysproporcją wynagrodzeń pielęgniarek w placówkach opiekuńczych i podmiotach leczniczych, co rodzi ryzyko braku właściwej opieki medycznej;
• niewystarczającej opieki psychologicznej, co nie sprzyja profilaktyce zdrowia psychicznego i nie zaspokaja potrzeb mieszkańców placówek opiekuńczych;
• pełnienia przez pracowników placówek funkcji opiekunów prawnych ubezwłasnowolnionych całkowicie mieszkańców, co stanowi konflikt interesów, nie sprzyja niezależności w ocenie potrzeb podopiecznych i rodzi obszary ryzyka sprzyjające naruszeniu zakazu tortur i innego okrutnego, nieludzkiego i poniżającego traktowania oraz karania.

Rzecznik Praw Obywatelskich sygnalizował te obawy Ministrowi Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w związku z trwającymi pracami nad nowelizacją ustawy o pomocy społecznej.

Nowelizacja ustawy o pomocy społecznej to szansa

RPO dostrzega również potrzebę podjęcia systemowych działań zmierzających do deinstytucjonalizacji systemu wsparcia seniorów i osób z niepełnosprawnościami, zgodnie z wymogami Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami i zaleceniami Komitetu ONZ ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami.

W ocenie Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur nowelizacja ustawy o pomocy społecznej daje szansę na wyeliminowanie kwestii budzących obawy i określenie ram prawnych, które wzmocnią ochronę seniorów przed wszelkimi formami złego traktowania. Skuteczne działania zapobiegawcze wymagają bowiem holistycznego podejścia i pracy na wielu płaszczyznach – edukacji, odpowiednich przepisów prawnych, działań o charakterze administracyjnym i sądowym.

Działania te są szczególnie istotne w kontekście zmian demograficznych i wzrostu udziału osób starszych w ogólnej populacji mieszkańców Polski. Powodzenie w tym obszarze wymaga spójnego, perspektywicznego podejścia i konsekwencji w działaniu.

Potrzeba Konwencji ONZ o prawach osób starszych

Obserwacje KMPT stanowią także dodatkowy argument za potrzebą opracowania
i przyjęcia Konwencji ONZ o prawach osób starszych. Rzecznik od lat aktywnie wspiera działania zmierzające do ustanowienia kompleksowego, międzynarodowego standardu ochrony praw tej grupy.

Inwestując we wsparcie seniorów, inwestujemy we własną przyszłość. Okażmy nasze zaangażowanie i zróbmy wszystko, by prawa seniorów były lepiej chronione, a oni sami mogli aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym i mieli realny wpływ na kluczowe decyzje dotyczące ich życia.