Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Wojciech Brzozowski uzupełnia uwagi RPO zgłoszone do projektu nowelizacji ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (UD315) o wnioski z wizytacji KMPT w domach pomocy społecznej i placówkach całodobowej opieki prowadzonych w ramach działalności gospodarczej

ZRPO Wojciech Brzozowski dziękuje podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Katarzynie Nowakowskiej za spotkanie 3 lipca 2026 r. i możliwość rozmowy o pracach legislacyjnych nad nowelizacją oraz wyzwaniach systemu pomocy społecznej, w kontekście wniosków z wizytacji Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur. Zwraca uwagę, że część problemów systemowych jest sygnalizowana przez RPO od lat i nie zostały one rozwiązane.

Monitoring wizyjny w domach pomocy społecznej i placówkach całodobowej opieki

KMPT systematycznie odnotowuje obecność kamer monitoringu w wizytowanych placówkach opiekuńczych. Tymczasem przepisy nie regulują tej kwestii, co stwarza systemowe ryzyko ingerencji w prywatność mieszkańców. Kwestia powinna być uregulowana na poziomie ustawy.

Stosowanie niestandardowych form zabezpieczeń mieszkańców

Zdarzają się niestandardowe formy zabezpieczeń w celu ochrony zdrowia mieszkańców i zapewnienia im bezpieczeństwa lub przeciwdziałania zabrudzeniu otoczenia (np. pasy stabilizacyjne, szelki, apaszki, bandaże, rękawice, kombinezony „pajace”, bramki ograniczające możliwość opuszczenia pokoi, łóżka z zamontowanymi wysokimi barierkami). Formalnie nie jest to przymus bezpośredni, ale działania te ingerują w sferę wolności mieszkańców i mogą w istocie prowadzić do pozbawienia wolności.

Legalność pobytu osób, które nie są ubezwłasnowolnione, a którym stan zdrowia nie pozwala na zawarcie umowy

Do placówek całodobowej opieki przyjmowane są osoby, które nie są ubezwłasnowolnione, ale ich stan zdrowia i świadomości nie pozwala na zawarcie umowy. Osoby takie zazwyczaj nie są w stanie podpisać się pod umową o świadczenie usług lub oświadczeniem woli pobytu. Wtedy umowy często są podpisywane przez osoby bliskie.

Pełnienie funkcji opiekunów prawnych przez pracowników DPS

Jednym z zadań opiekuna prawnego powinno być monitorowanie, czy podopieczny ma zapewnioną odpowiednią opiekę i nie przebywa w warunkach naruszających jego godność. Jeśli pracownik DPS jest jednocześnie opiekunem prawnym ubezwłasnowolnionego mieszkańca, zachodzi ryzyko konfliktu interesów.  

Opieka psychologiczna w DPS

Przepisy nie zobowiązują dyrektorów DPS do zatrudniania psychologa, lecz jedynie do zapewnienia mieszkańcom kontaktu z nim. W rezultacie zakres opieki nie odpowiada faktycznym potrzebom (często psycholog nie jest dostępny codziennie), co utrudnia sprawowanie właściwej opieki i profilaktykę zdrowia psychicznego. Zakres zadań psychologa nie może koncentrować się jedynie na pracy klinicznej lub interwencji kryzysowej; musi uwzględniać także profilaktykę, podnoszącą jakość życia mieszkańców.

Usługi zdrowotne w DPS

Przepisy nie zobowiązują DPS-ów, by zapewniały usługi zdrowotne; w efekcie nie ma obowiązku zatrudniania w nich personelu medycznego. Tymczasem w domach pomocy społecznej przebywają osoby bardzo schorowane, wymagające stałej opieki specjalistycznej, umiejętności wychwytywania obniżenia się parametrów życiowych i odpowiedniego reagowania na zmieniający się stan psychiczny. 

Problemy z dostępnością personelu pielęgniarskiego i dysproporcje w wynagrodzeniach pielęgniarek zatrudnionych w DPS-ach i podmiotach leczniczych

Wynagrodzenie pielęgniarek w DPS-ach pochodzi z budżetu samorządów. Pielęgniarki zatrudnione w sektorze medycznym otrzymują wyższe wynagrodzenie z NFZ. Powoduje to oczywiste problemy w rekrutowaniu ich do pracy w DPS i częste rezygnacje osób już zatrudnionych na rzecz podmiotów leczniczych. KMPT odnotowuje, że w DPS-ach w ciągu dnia lub w nocy nie ma pielęgniarek, choć duży odsetek mieszkańców wymaga stałej opieki i pielęgnacji. DPS-y nie zatrudniają lekarzy, co z braku personelu medycznego tworzy obszary ryzyka co do zakazu tortur i innego okrutnego, nieludzkiego i poniżającego traktowania albo karania.

Opłaty za pobyt mieszkańców przyjętych przed 2004 r. 

Ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wprowadziła tzw. trójskładowy udział w koszcie utrzymania mieszkańca DPS. Opłatę w pierwszej kolejności ponosi on sam (do 70 proc. swego dochodu); gdy kwota ta nie wystarcza na pokrycie całości opłaty, w kosztach partycypują bliscy, a gdy i to nie wystarcza – gmina, z której pochodzi dana osoba. Zmiana przepisów o odpłatności dotyczyła jedynie mieszkańców przyjętych po wejściu ustawy w życie, po 1 maja 2004 r. Wysokość dotacji pobytu przyjętych przed 1 stycznia 2004 r. realizowana jest na starych zasadach, co oznacza pokrywanie znacznej części opłaty przez dany DPS.

Skutkiem regulacji wymuszającej dofinansowywanie pobytu mieszkańców z budżetu DPS jest obniżenie standardów opieki. Dopłacanie do pobytu mieszkańców przez DPS uniemożliwia kierownictwu proponowanie zatrudnianym osobom konkurencyjnych wynagrodzeń. Wiele placówek boryka się z trudnościami w pokrywaniu nawet podstawowych kosztów funkcjonowania.

Świadczenie wspierające a pobyt w placówkach całodobowej opieki

1 stycznia 2024 r. weszła w życie ustawa o świadczeniu wspierającym. KMPT odnotował od osób prowadzących PCO sygnały o zniechęcaniu potencjalnych klientów do korzystania z placówki z powodu możliwości utraty świadczenia wspierającego. Były też skargi ws. wykluczenia z dostępu do niego osób przebywających w DPS i PCO na zasadach komercyjnych. Tymczasem wsparcie mieszkańców legalnie działających placówek o komercyjnym charakterze w zaspokajaniu podstawowych potrzeb (np. w zakupie leków, sprzętu rehabilitacyjnego i pomiarowego) stanowi prewencję ich niewłaściwego traktowania w tym obszarze.

Niewystarczająca liczba domów pomocy społecznej dla osób z problemem alkoholowym

W DPS-ach przebywają osoby nadużywające alkoholu. Nie mają odpowiedniej terapii, a ich zachowanie zaburza funkcjonowanie placówek. Mimo zmiany przepisów umożliwiających tworzenie DPS dla uzależnionych od alkoholu, takich placówek jest za mało.

Umieszczanie dzieci z niepełnosprawnościami w DPS zamiast w rodzinnej pieczy zastępczej

Miejsce dzieci z niepełnosprawnościami jest w domu rodzinnym lub rodzinnej pieczy zastępczej, nie w DPS. Taki ich pobyt ma negatywne konsekwencje dla ich rozwoju fizycznego, emocjonalnego i społecznego. Rzecznik w 2022 r. apelował do MRPiPS o działania w tej sprawie. Konieczne jest wypracowanie rozwiązań, które nie tylko zapobiegną umieszczaniu dzieci w DPS i pieczy instytucjonalnej, lecz ich skutkiem będzie przeniesienie dzieci z placówek do rodzinnej pieczy zastępczej.

Łączenie dzieci i dorosłych w DPS dla osób z niepełnosprawnością intelektualną

KMPT odnotowuje radykalne różnice wieku między pensjonariuszami – od małych dzieci do osób w sędziwym wieku. Koncepcja „hybrydy domu seniora i domu dziecka” w obecnym kształcie bywa krzywdząca dla dzieci. Dzieci w DPS dla osób z niepełnosprawnością intelektualną (połączoną z zaburzeniami psychicznymi) są narażone na skrajnie negatywne bodźce i fizyczne niebezpieczeństwo. Małoletni w takim miejscu nie mogą być podmiotem integracji międzypokoleniowej z korzyścią dla obydwu stron.

Brak wyspecjalizowanych DPS dla dzieci ze specjalnymi potrzebami

Brak jest DPS dla osób w kryzysie zdrowia psychicznego czy w spektrum autyzmu przeznaczonych dla dzieci. Dzieci ze specjalnymi potrzebami kierowane są do istniejących DPS, które nie mają oferty dostosowanej do ich potrzeb. Nie ma w nich wymogu zatrudnienia psychiatry dziecięcego, liczba kadry nie odpowiada potrzebom dzieci, istnieje ryzyko przemocy starszych podopiecznych wobec młodszych dzieci. Odstąpienie od umieszczania dzieci w DPS oraz deinstytucjonalizacja wsparcia to właściwy kierunek przemian systemu opieki, jednak profesjonalizacja i specjalizacja istniejących DPS jest niezbędna dla zapobiegania ryzyku wszelkich form niewłaściwego traktowania mieszkańców i ochrony ich praw.

Standardy przyjmowania mieszkańców na pobyt dzienny w placówkach całodobowej opieki

Wizytacje KMPT pokazują, że w placówkach całodobowej opieki przebywają osoby, które korzystają z oferty opiekuńczej bez noclegu. Korzystają one z tej samej infrastruktury, wyżywienia i personelu co mieszkańcy całodobowi, w naturalny sposób ograniczając zasoby placówki, a więc i standard zapewnianych usług. Usługi dziennej opieki wykraczają poza zakres zezwolenia na działalność PCO. Przepisy nie regulują kwestii pobytów dziennych w ramach PCO. 

Wskaźniki zatrudnienia w DPS

Określone przez rozporządzenie MPiPS wskaźniki zatrudnienia nie odpowiadają realnej potrzebie zapewnienia odpowiedniej opieki mieszkańcom DPS. Nie jest określone wprost, ilu mieszkańców powinno przypadać na jednego opiekuna oraz ilu pracowników powinno pełnić dyżur w nocy, a ilu w dzień.

Kwalifikacje opiekunów w domach pomocy społecznej

Na stanowisko młodszego opiekuna w DPS może być zatrudniona osoba z wykształceniem podstawowym, bez wymogu doświadczenia zawodowego. Zdarza się, że to najliczniejsza grupa pracowników. Budzi to zaniepokojenie co do bezpieczeństwa mieszkańców i sprzyja ryzyku niewłaściwego traktowania podopiecznych.

Częstotliwość kontrolowania domów pomocy społecznej przez wojewodów

Zgodnie z przepisami kontrole przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 4 lata, według planu kontroli. Nie zapewnia to właściwego nadzoru nad DPS-sami. Tylko regularne wizytowanie placówek wzmacnia gwarancję właściwego traktowania osób z tej wrażliwej grupy, wysoce narażonej na nieludzkie i poniżające traktowanie.

ZRPO prosi o uwzględnienie tych zagadnień w toku prac legislacyjnych.

KMPT.575.6.2026