Biuletyn Informacji Publicznej RPO

18 lipca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Praw Więźniów, określany również jako Dzień Nelsona Mandeli. To doskonała okazja do przypomnienia, że osoby pozbawione wolności zachowują swoje prawa i powinny być traktowane z poszanowaniem przyrodzonej godności. Kara pozbawienia wolności nie może oznaczać narażenia człowieka na warunki zagrażające jego zdrowiu ani powodujące niepotrzebne cierpienie.

Zmiany klimatyczne oraz coraz częstsze fale upałów stanowią poważne wyzwanie dla systemu więziennictwa. Ekstremalnie wysokie temperatury w celach mieszkalnych mogą zwiększać ryzyko naruszenia zakazu tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania. Ryzyko to wzrasta szczególnie wtedy, gdy upał łączy się z innymi niekorzystnymi warunkami: przeludnieniem, niewielką powierzchnią celi, niedostateczną wentylacją, przestarzałą infrastrukturą, ograniczonym dostępem do świeżego powietrza czy przesłonami zamontowanymi w oknach.

Osoby pozbawione wolności znajdują się w sytuacji szczególnej zależności od władz publicznych. Nie mogą samodzielnie opuścić nagrzanego pomieszczenia, przenieść się w chłodniejsze miejsce ani swobodnie zapewnić sobie dostępu do urządzeń chłodzących lub niezbędnej pomocy medycznej. Ochrona przed skutkami ekstremalnych temperatur zależy więc przede wszystkim od decyzji administracji więziennej. Z tego względu sytuacja osadzonych musi pozostawać przedmiotem szczególnej uwagi organów państwa i Służby Więziennej.

Więzienia powinny być uwzględniane w krajowych i lokalnych planach adaptacji do zmian klimatu oraz reagowania kryzysowego. Konieczne jest zapewnienie odpornej infrastruktury, skutecznej wentylacji, ciągłości dostaw wody, energii, żywności i leków, a także opracowanie procedur postępowania na wypadek fal upałów, awarii oraz innych ekstremalnych zjawisk pogodowych. Warunki klimatyczne wpływają bowiem na zdrowie i bezpieczeństwo nie tylko osadzonych, lecz także funkcjonariuszy i pracowników Służby Więziennej. 

Rzecznik Praw Obywatelskich, wykonujący funkcję Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur, zwracał uwagę Służby Więziennej na konieczność odpowiedniego przygotowania jednostek penitencjarnych do wysokich temperatur w wystąpieniach z 16 maja 2025 r. oraz 15 maja 2026 r. (KMPT.571.6.2025).

Wśród rozwiązań mogących ograniczyć negatywne skutki upałów należy wskazać w szczególności umożliwienie osadzonym posiadania urządzeń elektrycznych służących do chłodzenia lub wymuszania obiegu powietrza, zwalnianie ich w okresie letnim z opłat za energię zużywaną przez takie urządzenia oraz demontaż przesłon okiennych w jednostkach, w których pozwalają na to względy ochronne.

Nelson Mandela podkreślał, że nikt tak naprawdę nie pozna narodu, dopóki nie zobaczy jego więzień. Naród – zgodnie z jego słowami – powinien być oceniany nie po tym, jak traktuje swoich najwybitniejszych obywateli, ale jak odnosi się do tych najsłabszych. Przesłanie Nelsona Mandeli było proste: każdy człowiek jest równy w prawach i godności. 

Mając na względzie międzynarodowe standardy określające sposób postępowania z więźniami (Reguły Nelsona Mandeli), powinniśmy sprostać wyzwaniom naszych czasów i zadbać o to, aby osoby przebywające w więzieniach mogły zachować swoje prawa i godność.

Przeciwdziałanie skutkom ekstremalnych temperatur nie jest wyłącznie kwestią poprawy komfortu. Jest obowiązkiem władz publicznych wynikającym z konieczności ochrony zdrowia, bezpieczeństwa i godności osób, za które państwo ponosi szczególną odpowiedzialność.

Warto przypomnieć, że zakaz tortur i innego okrutnego, nieludzkiego i poniżającego traktowania albo karania, wynikający z Konstytucji i wiążących Polskę Konwencji międzynarodowych, ma charakter bezwzględny i nie może być zniesiony, niezależnie od sytuacji wewnętrznej i zewnętrznej kraju. 

Dlatego też Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur zwraca się do władz o podjęcie efektywnych działań na rzecz ochrony wszystkich więźniów przed możliwymi skutkami ekstremalnych temperatur.