Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Do Rzecznika Praw Obywatelskich zwrócili się rodzice niesłyszącego ucznia ósmej klasy Szkoły Podstawowej w G., który podczas każdej lekcji korzysta z pomocy tłumacza PJM
• Centralna Komisja Egzaminacyjna zgodziła się wprawdzie na obecność tłumacza PJM podczas egzaminu ósmoklasisty, ale ograniczyła jego rolę wyłącznie do kwestii proceduralnych
• W ocenie wnioskodawców nie pozwala to ich synowi przystąpić do egzaminu na zasadach równych z uczniami słyszącymi. Jak wskazują, egzamin w formie zaproponowanej przez CKE nie sprawdzi wiedzy i umiejętności ich syna; zweryfikuje jedynie bariery językowe wynikające z braku dostępności językowej
• AKTUALIZACJA 3.06.2026: W ocenie CKE – zważywszy na zakres podstawy programowej oraz cel egzaminu – nie ma możliwości udziału tłumacza PJM w egzaminie ósmoklasisty celem przetłumaczenia pełnej treści arkusza.

Rzecznik wystąpił w tej sprawie do Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych i Dyrektora Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w G.

Wskazał, że PJM jest naturalnym językiem wizualno-przestrzennym, którym posługuje się społeczność osób Głuchych w Polsce, przy czym stanowi on odrębny system językowy, niezależny od języka polskiego. Odrębność ta wynika z faktu, że PJM ma własną gramatykę, składnię oraz zasady budowania wypowiedzi, które różnią się od zasad w języku polskim, ponieważ znaczenie przekazywane jest nie za pomocą dźwięków i fleksji, lecz poprzez układ dłoni, ruch, mimikę twarzy oraz wykorzystanie przestrzeni.

Chociaż język polski jest językiem urzędowym, to dla wielu osób Głuchych, które od urodzenia nie mają dostępu do bodźców słuchowych, nie jest on językiem naturalnie przyswajanym, lecz wyuczonym, funkcjonującym często jako język drugi, a w praktyce jako język obcy. Osoby te nie nabywają języka polskiego w sposób spontaniczny poprzez słuch, tak jak czynią to osoby słyszące, lecz uczą się go głównie w formie pisanej, co wymaga tłumaczenia treści pomiędzy dwoma odmiennymi systemami językowymi.

Różnice strukturalne pomiędzy PJM a językiem polskim sprawiają, że nie jest możliwe proste przekładanie wypowiedzi „słowo w słowo”, ponieważ każdy z tych języków ma własne reguły gramatyczne oraz odmienny sposób wyrażania relacji czasowych, przestrzennych i logicznych. W konsekwencji należy uznać, że PJM jest pełnoprawnym, autonomicznym językiem, natomiast język polski, mimo że funkcjonuje w tym samym państwie, może być dla osób Głuchych językiem obcym, którego opanowanie wymaga świadomej i systematycznej nauki.

Celem egzaminu zewnętrznego jest obiektywna weryfikacja wiedzy i umiejętności ucznia w zakresie określonym podstawą programową. W przypadku ucznia niesłyszącego językiem pierwszym i naturalnym środkiem komunikacji jest PJM, natomiast język polski w formie pisemnej ma charakter języka drugiego. Ograniczenie wsparcia językowego skutkuje sytuacją, w której egzamin bada przede wszystkim kompetencje zdających uczniów niesłyszących w języku polskim jako drugim, a nie rzeczywistą wiedzę.

Istotne jest, aby dostosowanie egzaminu do potrzeb uczniów Głuchych było skuteczne i adekwatne – nie może mieć ono charakteru pozornego ani ograniczonego w sposób, który niweczy jego cel. Ograniczenie obecności tłumacza PJM jedynie do kwestii proceduralnych wydaje się powodować, że uczeń Głuchy nie będzie miał zapewnionej pełnej dostępności językowej.

RPO podkreślił, że wobec Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami i wyrażonej w niej idei uniwersalnego projektowania, wskazane byłoby uwzględnienie jak najszerszego spektrum uczniów już na etapie tworzenia zadań egzaminacyjnych. W przeciwnym wypadku nierozwiązana pozostanie kwestia braku rzeczywistej dostępności egzaminów dla uczniów ze szczególnymi potrzebami. Nierzadko uczniowie słabosłyszący i Głusi zgłaszają problemy ze zrozumieniem poleceń czy tekstów, które często zawierają pojęcia abstrakcyjne, czy są zbudowane w sposób złożony. 

Z raportu NIK z 14 grudnia 2022 r. pt. „Edukacja głuchych i niedosłyszących dzieci i młodzieży” wynika, że w obu przypadkach średnie wyniki uczniów słabosłyszących i głuchych były niższe niż średnie wyniki ogółu uczniów w kraju – należy wziąć pod uwagę zarówno wiedzę o danym przedmiocie, jak i poziom posługiwania się językiem, w którym egzamin został przeprowadzony. 

NIK wskazuje, że w sytuacji egzaminu zewnętrznego uczeń niesłyszący pozostawiony jest "sam na sam" z pisanym językiem polskim, niezależnie od przedmiotu i treści, jakie obejmuje egzamin – procedury obowiązujące na egzaminach zewnętrznych nie pozwalają bowiem na tłumaczenie na język migowy, ani inny, zindywidualizowany, alternatywny sposób komunikacji, treści poleceń i tekstów zawartych w arkuszach egzaminacyjnych. Jak wskazywano, egzamin dla uczniów kończących szkołę podstawową był arkuszem dostosowanym, ale nie stworzonym dla uczniów niesłyszących, samo dostosowanie poleceń nie dawało możliwości odniesienia sukcesu przez ucznia. W konsekwencji uczeń niesłyszący bardzo często nie rozumie zarówno poleceń, jak i tekstów zawartych w zadaniach egzaminacyjnych sformułowanych w języku polskim, co nie jest jednoznaczne z niskim poziomem kompetencji badanych przez egzaminy. Uczeń często zna odpowiedź na pytanie, którego samodzielnie, w warunkach egzaminu, nie jest w stanie rozkodować. 

Zapewnienie pełnej obecności tłumacza PJM podczas egzaminu (bądź zastosowanie innych rozwiązań, jak np. dostosowanie arkusza egzaminacyjnego poprzez nagranie filmików z poleceniami w PJM) nie stanowi przywileju, lecz realizację konstytucyjnej zasady równości, obowiązku niedyskryminacji oraz zapewnienia racjonalnych usprawnień w edukacji. 

Jak podkreśla Komitet ONZ ds. praw osób z niepełnosprawnościami, dostępność musi dotyczyć całego procesu edukacji, nie tylko dostępu do budynków, lecz również do informacji i komunikacji, w tym systemów wsparcia w otoczeniu i FM oraz wdrożenia racjonalnych usprawnień w szkołach. Jednym z elementów zadania dotyczącego uwzględnia różnorodności osób z niepełnosprawnościami w procesie zapewniania dostępności jest także uznanie, iż niektóre osoby potrzebują pomocy człowieka lub zwierząt, w celu pełnego korzystania z dostępności (w tym tłumacza języka migowego). Tylko w warunkach pełnej dostępności językowej możliwe jest rzetelne i sprawiedliwe sprawdzenie wiedzy i umiejętności ucznia, zgodnie z celem egzaminu oraz standardami prawa krajowego i międzynarodowego.

Kolejne odpowiedzi

Dyrektor OKE w G. poinformowała, że formy dostosowania określa Komunikat dyrektora CKE z 20 sierpnia 2025 r. w sprawie szczegółowych sposobów dostosowania warunków i form przeprowadzania egzaminu ósmoklasisty w roku szkolnym 2025/2026. Zgodnie z nimi arkusz egzaminacyjny dostosowany do ograniczeń w funkcjonowaniu ucznia niesłyszącego oraz słabosłyszącego, uwzględnia a) przedłużenie czasu; b) uprawnienie do nieprzenoszenia odpowiedzi na kartę odpowiedzi (tj. zaznaczanie odpowiedzi do zadań zamkniętych w zeszycie zadań egzaminacyjnych).

Ponadto uwzględniono możliwość obecności w czasie egzaminu surdopedagoga lub tłumacza języka migowego (może być członkiem zespołu nadzorującego), jeżeli jest to niezbędne dla uzyskania właściwego kontaktu z uczniem lub pomocy w obsłudze specjalistycznego sprzętu i środków dydaktycznych. Wskazano, że arkusz egzaminacyjny sporządzony jest w formie druku i osoby niesłyszące - tak samo jak inni zdający - samodzielnie odczytują oraz realizują treść zadań.

Z kolei pełnomocnik rządu ds. osób z niepełnosprawnościami Maja Nowak poinformowała, że zwróciła się w tej sprawie do Ministerstwa Edukacji Narodowej, które wystąpiło z kolei o wyjaśnienia do CKE. CKE powołało się zaś na przywołany wyżej komunikat z 20 sierpnia 2025 r. Pani Pełnomocnik wskazała, że nadal będzie podejmować działania w celu poprawy sytuacji.

Po tym RPO wystąpił do Dyrektora CKE o wyjaśnienia i przesłanie kopii odpowiedzi udzielonej pełnomocnikowi rodziców ucznia oraz jednemu z posłów, który także zwrócił się do Dyrektora CKE.

W odpowiedzi Dyrektor CKE poinformował m.in., że zakres wiadomości i umiejętności określony w podstawie programowej dotyczy wszystkich uczniów, w tym uczniów z niepełnosprawnościami. Wskazał, że ze względu na powyższe, nie ma możliwości zastąpienia egzaminu ósmoklasisty np. z języka polskiego egzaminem z Polskiego Języka Migowego (PJM), a taki de facto byłby skutek, w ocenie Dyrektora CKE, dopuszczenia możliwości tłumaczenia pełnej treści arkusza egzaminacyjnego – poleceń, tekstów, zadań – na PJM.

Dyrektor CKE poinformował, że każdy uczeń kończący szkołę podstawową, również uczeń z niepełnosprawnością, ma obowiązek opanować wiadomości i umiejętności określone w podstawie programowej, również umiejętności w zakresie języka polskiego oraz języka obcego nowożytnego. Podczas kształcenia program nauczania musi zostać dostosowany do potrzeb m.in. ucznia z niepełnosprawnością.

Jak wskazał Dyrektor CKE, dostosowanie formy egzaminu ósmoklasisty polega na przygotowaniu odrębnych arkuszy egzaminacyjnych dostosowanych do rodzaju niepełnosprawności ucznia niepełnosprawnego. Ustawa w sposób jednoznaczny stanowi, że arkusz egzaminacyjny, który zdający otrzymuje podczas egzaminu, powinien być opracowany w taki sposób, aby był dostosowany do potrzeb danego ucznia. Realizacja tego obowiązku znajduje odzwierciedlenie w zapisie różnych sposobów dostosowania warunków i form przeprowadzania egzaminu ósmoklasisty do potrzeb zdających, określonych w Komunikacie dyrektora CKE  z 20 sierpnia 2025 r.(https://bip.cke.gov.pl/artykul/289/1953/harmonogramkomunikaty-i-informacje).

W komunikacie tym, w Tabeli 1.4. dotyczącej sposobów dostosowania warunków i form przeprowadzania egzaminu ósmoklasisty do potrzeb uczniów niesłyszących i słabosłyszących, w pkt 1. wskazano, że w przypadku ww. grupy uczniów możliwe jest dostosowanie formy przeprowadzania egzaminu w postaci arkusza dostosowanego do ograniczeń w funkcjonowaniu ucznia niesłyszącego oraz słabosłyszącego, który uwzględnia: 1) przedłużenie czasu 2) uprawnienie do nieprzenoszenia odpowiedzi na kartę odpowiedzi (tj. zaznaczanie odpowiedzi do zadań zamkniętych w zeszycie zadań egzaminacyjnych).

Dyrektor CKE podkreślił, że ogólne zasady opracowywania arkuszy egzaminacyjnych dla zdających g/Głuchych oraz słabosłyszących zostały opracowane we współpracy z przedstawicielami Polskiego Związku Głuchych, a każdy arkusz egzaminacyjny na dany termin egzaminu w danym roku jest opracowywany lub recenzowany przez specjalistów z zakresu surdopedagogiki, którzy dbają o to, aby materiały przekazywane uczniom podczas egzaminu spełniały warunki oraz założenia przedstawione powyżej.

Dyrektor CKE wskazał, że rozstrzygnięcie dyrektora OKE w G. w zakresie odmowy dostosowania warunków przeprowadzania egzaminu ósmoklasisty, polegającego na zapewnieniu obecności tłumacza PJM, który tłumaczyłby „pełny zapis arkusza egzaminacyjnego (w szczególności treść poleceń, zadań, pytań i ćwiczeń egzaminacyjnych)”, jest uzasadnione, właściwe i zgodne z przepisami prawa oświatowego. Podkreślono, że tłumaczenie na PJM całego arkusza egzaminacyjnego oznaczałoby de facto zmianę formy tego arkusza, a takie dostosowanie formy nie jest możliwe.

W ocenie CKE – zważywszy na zakres podstawy programowej oraz cel egzaminu – nie ma możliwości udziału tłumacza PJM w egzaminie ósmoklasisty celem przetłumaczenia pełnej treści arkusza.

BPG.7031.1.2026