Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Podczas interwencji i użycia środków przymusu bezpośredniego funkcjonariusze Służby Więziennej powinni mieć indywidualne znaki identyfikacyjne, tak by można było ustalić ich tożsamość w przypadku przekroczenia uprawnień 
• Luka prawna w tej kwestii stwarza systemowe ryzyko naruszenia zakazu tortur i innego okrutnego, nieludzkiego i poniżającego traktowania albo karania
• Rzecznik Praw Obywatelskich prosi Ministra Sprawiedliwości o odpowiednią zmianę przepisów 

Podczas wizyt monitorujących w jednostkach penitencjarnych przedstawiciele KMPT wielokrotnie identyfikowali obszar ryzyka wynikający z braku widocznych indywidualnych oznaczeń identyfikacyjnych funkcjonariuszy SW, biorących udział w stosowaniu środków przymusu bezpośredniego, a wyposażonych w środki ochrony osobistej, jak tarcze, kaski, kamizelki ochronne. Dotyczy to również funkcjonariuszy Grupy Interwencyjnej Służby Więziennej. 

W niektórych przypadkach funkcjonariusze mieli założone kominiarki, co w razie przekroczenia przez nich uprawnień może utrudniać lub wręcz uniemożliwiać identyfikację i przypisanie czynów zabronionych.

Rozporządzenie MS z 22 czerwca 2018 r. w sprawie umundurowania i wyposażenia polowego funkcjonariuszy SW przewiduje noszenie znaków identyfikacyjnych na umundurowaniu, wyposażeniu polowym specjalnym i wyposażeniu polowym interwencyjnym. Nie wymaga jednak indywidualnych oznaczeń identyfikacyjnych na środkach ochrony osobistej podczas interwencji i stosowania przymusu.

W połączeniu z zasłonięciem twarzy funkcjonariusza, brakiem rejestracji audio-wideo czynności lub słabą jakością zapisu, może  to utrudnić lub uniemożliwić identyfikację funkcjonariusza i wyciągnięcie konsekwencji karnych lub dyscyplinarnych w przypadku przekroczenia uprawnień, w tym stosowania tortur lub innych form okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania. 

Ta luka prawna tworzy ryzyko nadużyć i sprzyja bezkarności. Jest to stan niepożądany w świetle prawnego zakazu tortur i innego okrutnego, nieludzkiego i poniżającego traktowania albo karania.

Niemożność przeprowadzenia postępowania, w którym istnieje możliwość zidentyfikowania i ukarania osób, w tym funkcjonariuszy państwowych dopuszczających się naruszeń, została uznana przez Europejski Trybunał Praw Człowieka za naruszenie art. 3 Konwencji Praw Człowieka w aspekcie proceduralnym. ETPC podkreśla, że skutkiem używania przez funkcjonariuszy środków ochrony utrudniających identyfikację może być ich bezkarność.

Komitet Przeciwko Torturom ONZ (CAT) wskazuje, że państwa strony Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur powinny zapewnić, by personel penitencjarny i siły specjalne były zawsze wyposażone w widoczne identyfikatory, aby zapewnić ochronę więźniów przed aktami naruszającymi Konwencję. 

Europejski Komitet ds. Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (SPT) rekomenduje umieszczenie widocznego znaku identyfikacyjnego na mundurze i wyposażeniu ochronnym w taki sposób, by personel więzienny był zawsze identyfikowalny, również w czasie interwencji. 

Aby zobrazować problem, RPO zwraca uwagę że w śledztwie ws. przekroczenia uprawnień przez funkcjonariuszy Policji 11 listopada 2020 r., w związku z bezzasadnym użyciem środków przymusu bezpośredniego, prokurator nie był w stanie przypisać konkretnym osobom indywidualnej odpowiedzialności za czyny zabronione. Niska jakość nagrań w połączeniu z faktem, że wszyscy policjanci nosili kaski ochronne oraz maseczki, nie pozwoliła zidentyfikować funkcjonariuszy. Efektem było umorzenie postępowania karnego. 

Sytuacja ta jasno pokazuje, że brak indywidualnych znaków identyfikacyjnych może bezpośrednio oddziaływać na skuteczność postępowań wobec funkcjonariuszy przekraczających uprawnienia.

RPO Marcin Wiącek zwrócił się do ministra Waldemara Żurka o rozważenie zmiany powołanego rozporządzenia. Chodzi o to, by wszyscy funkcjonariusze SW używający odzieży ochronnej byli wyposażeni w dobrze widoczny i czytelny indywidualny znak identyfikacyjny (numer taktyczny), umożliwiający ustalenie tożsamości przez odpowiednie organy. Mógłby się on składać np. z cyfr lub kombinacji liter i cyfr oraz znajdować się na kaskach i kamizelkach ochronnych (z przodu i z tyłu).

KMPT.571.6.2026