Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Rzecznik Praw Obywatelskich docenia potencjał rozwiązań ukierunkowanych na zapewnienie systemowej ochrony i wsparcia dla osób doznających przemocy w procedurze „Niebieskie Karty”
• Jest ona przykładem międzyinstytucjonalnej i wielosektorowej współpracy przy pomocy ofiarom przemocy domowej, dobrze ocenianej także, co do zasady, w ramach mechanizmów kontrolnych międzynarodowych zobowiązań RP 
• Nie można jednak tracić z pola widzenia tego, że procedura ta ma wpływ na realizację wolności i praw jednostek będących jej uczestnikami 
• Względy konstytucyjne wymagają tego, aby uczestnicy procedury mieli choć minimalne gwarancje procesowe. Kompetencje instytucji publicznych prowadzące do ingerencji w wolności i prawa powinny być oparte na przepisach ustawy, a nie aktów wykonawczych
• W wystąpieniu do Pełnomocniczki Rządu ds. Równości RPO zwraca uwagę na kwestię reprezentacji osoby stosującej przemoc przez pełnomocnika w procedurze „Niebieskie Karty”, wątpliwości związane z warunkowaniem dostępu do dokumentacji od zgody zespołu interdyscyplinarnego czy ograniczoną możliwość zaskarżania skierowania osoby stosującej przemoc do uczestnictwa w programach terapeutycznych

W piśmie do pełnomocniczki rządu ds. równości Katarzyny Kotuli RPO Marcin Wiącek podkreśla, że przykłada ogromną wagę do zapewnienia przez władze publiczne skuteczności mechanizmowi przeciwdziałania i sankcjonowania wszelkich przejawów przemocy. 

Szczególne znaczenie ma zagwarantowanie efektywnej ochrony osobom doznającym jednej z najpowszechniejszych form przemocy – przemocy domowej. Projektowanie i realizacja odpowiedzi państwa na ten istotny społecznie problem powinna się odbywać zawsze ze szczególną ostrożnością, nie tracąc z pola widzenia ochrony życia, zdrowia i bezpieczeństwa osób dotkniętych przemocą domową, jak i osób zgłaszających podejrzenie jej stosowania.

Niemniej jednak nie może się ono dokonywać kosztem uprawnień procesowych osób, wobec których istnieje podejrzenie, że stosują przemoc. 

Udział pełnomocnika osoby stosującej przemoc w procedurze „Niebieskie Karty”

W tym kontekście RPO zwraca uwagę na wnioski dotyczące zagadnienia, wskazujące na kwestię reprezentacji osoby stosującej przemoc przez pełnomocnika w procedurze. Podkreśla, że w ocenie MRPiPS nie istnieją prawne przesłanki wyłączenia ich reprezentacji przez adwokata lub radcę prawnego przed grupą diagnostyczno-pomocową. Pełnomocniczka Rządu ds. Równości stoi zaś na stanowisku, że „ani zespół interdyscyplinarny, ani grupa diagnostyczno-pomocowa nie są urzędami, przed którymi adwokaci oraz radcowie prawni byliby uprawnieni do reprezentowania stron".

W związku z tym wydaje się, że pojawiła się potrzeba dyskusji nad uregulowaniem sprawy reprezentacji prawnej w ustawie  o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Procedura "Niebieskie karty" realnie bowiem wpływa na sytuację jednostki, może oddziaływać na jej wizerunek, dobre imię, relacje rodzinne, kontakty z instytucjami publicznymi, a także prowadzić do dalszych działań prawnych.

Wszczęcie tej procedury może, zwłaszcza w małych społecznościach, skutkować stygmatyzacją osoby, wobec której zachodzi podejrzenie stosowania przemocy. Dlatego procedura powinna zawierać minimum gwarancji procesowych dla jednostki. 

Obejmują one co najmniej zrozumienie zarzutów, składanie wyjaśnień, porządkowanie dokumentów i ochronę przed błędnym przypisaniem jej określonej roli. W takich kwestiach pełnomocnik może być wsparciem, czego nie dezawuuje świadoma decyzja ustawodawcy o ograniczeniu, w pewnym zakresie, praw zarówno osób stosujących przemoc, jak i osób jej doznających na gruncie tej ustawy. Podejmowanie interwencji w środowisku na podstawie procedury  nie wymaga bowiem zgody osoby doznającej przemocy domowej ani osoby stosującej przemoc domową.

Ponadto Marcin Wiącek zwraca też uwagę na inne kwestie sygnalizowane przez wnioskodawców, które mogą wskazywać na ograniczenie uprawnień procesowych osób w tej procedurze.

Zgoda zespołu interdyscyplinarnego jako warunek dostępu osób doznających przemocy domowej i osób stosujących przemoc domową do dokumentacji wytworzonej w ramach realizowanej procedury w zakresie ich dotyczącym 

Ustawa ogranicza dostęp do dokumentacji wytworzonej przez zespół interdyscyplinarny i grupy diagnostyczno-pomocowej do enumeratywnie wymienionym w nich kategorii osób. Są wśród nich zarówno osoby doznające przemocy, jak i osoby stosujące przemoc domową. Osoby doznające przemocy mają nieograniczony dostęp do dokumentacji - osoby stosujące tę przemoc mają do niej ograniczony dostęp. 

Ograniczenie dostępu osoby, wobec której jest podejrzenie przemocy, nie budzi wątpliwości. Przyjęto zaś konstrukcję warunków, ze względu na które wyłącza się dostęp osoby stosującej przemoc do dokumentacji. Rozstrzygające powinno być określenie, czy dokumentacja zawiera dane osób doznających przemocy domowej lub osób zgłaszających podejrzenie stosowania a także czy udostępnienie tych danych mogłoby spowodować zagrożenie życia, zdrowia lub bezpieczeństwa osób doznających przemocy lub osób ją zgłaszających. 

Ustawa nie odnosi się natomiast do trybu czy formy realizacji ani przewidzianego w art. 9c ust. 5 u.p.p.d uprawnienia, ani wyłączenia od niego, skutkującego odmową dostępu do przedmiotowej dokumentacji. W tej kwestii przepis § 14 ust. 2 rozporządzenia stanowi, że osobom doznającym przemocy domowej i osobom stosującym przemoc domową przysługuje dostęp do dokumentacji wytworzonej w ramach realizowanej procedury „Niebieskie Karty” w zakresie ich dotyczącym, po uzyskaniu zgody zespołu interdyscyplinarnego, w siedzibie ośrodka pomocy społecznej lub centrum usług społecznych, który zapewnia obsługę organizacyjno-techniczną zespołu interdyscyplinarnego.

Obecna konstrukcja budzi wątpliwości, ponieważ przepisy uzależniają dostęp od „zgody zespołu interdyscyplinarnego”, ale nie określają trybu ani formy odmowy. 

Przyznanie zespołowi interdyscyplinarnemu tej kompetencji  mającej istotne znaczenie z punktu widzenia realizacji konstytucyjnych wolności jednostki, na poziomie rozporządzenia wykonawczego do ustawy budzi zastrzeżenia z punktu widzenia standardu wyrażonego w art. 51 ust. 3 zd. 2 oraz art. 51 ust. 5 Konstytucji. Jest to bowiem materia ustawowa. 

Ograniczona możliwość zaskarżenia skierowania osoby stosującej przemoc do uczestnictwa w programie korekcyjno-edukacyjnym dla osób stosujących przemoc domową lub programie psychologiczno- terapeutycznym dla osób stosujących przemoc domową

RPO wskazuje na ograniczoną możliwość zaskarżania skierowania osoby stosującej przemoc do uczestnictwa w programie korekcyjno-edukacyjnym dla osób stosujących przemoc domową lub programie psychologiczno-terapeutycznym dla osób stosujących przemoc domową

Programy te mają na celu w szczególności powstrzymanie osoby stosującej przemoc domową przed dalszym jej stosowaniem oraz rozwijanie umiejętności samokontroli i rozwiązywania problemów bez stosowania przemocy. Są one realizowane w formie spotkań indywidualnych lub grupowych i są prowadzone przez specjalistów w dziedzinie przeciwdziałania przemocy domowej, w tym psychologów, pedagogów, terapeutów i psychoterapeutów.

Sądy administracyjne odmawiają objęcia kognicją procedury „Niebieskie Karty” i działań zespołów interdyscyplinarnych, dotyczy to także skierowania do udziału w omawianych programach. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych „wszystkie działania podejmowane przez zespół interdyscyplinarny należą do sfery działań prawnych niewładczych i nie zmierzają wprost do wywołania skutków prawnych – nie mogą być wprowadzane w życie za pomocą środków przymusu bezpośredniego. Zespół interdyscyplinarny nie stanowi zatem organu, któremu przyznano szczególne kompetencje do wydawania rozstrzygnięć o charakterze władczym i wiążącym” .

Uwzględniając przedstawione powyżej zastrzeżenia konstytucyjne, RPO zwraca się do Pani Pełnomocnik o ustosunkowanie się do wskazanych zagadnień i uwzględnienie uwag w dalszej działalności.

XI.511.1.2025