Biuletyn Informacji Publicznej RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich od wielu lat angażuje się w tematykę dowozów uczniów z niepełnosprawnościami do placówek edukacyjnych. Wobec utrzymujących się sygnałów o systemowych problemach związanych z tą kwestią, w 2024 r. zrealizował badanie społeczne pn. „Realizacja przez samorządy dowozu uczniów z niepełnosprawnością do placówek edukacyjnych”. Jego celem było zobrazowanie praktyki stosowania przepisów Prawa oświatowego w tym zakresie. Badanie w szczególności miało odpowiedzieć na pytanie, czy dowóz realizuje cel, dla którego był ustanowiony, tj. ułatwienie dostępu uczniom z niepełnosprawnościami do edukacji.

Z opublikowanego dziś raportu wynika m.in., że:

• W latach 2020–2024 nastąpił znaczący wzrost kosztów transportu uczniów z niepełnosprawnościami. Średni koszt transportu jednego ucznia wzrósł z 8 281 zł do 13 280 zł, a koszty zwrotu wydatków dla rodziców zwiększyły się czterokrotnie.
• Główne bariery w realizacji tego obowiązku to brak wystarczających środków finansowych, wysokie ceny usług transportowych, niedostateczna liczba odpowiednich pojazdów oraz trudności w optymalizacji tras przewozowych.
• Badanie ujawniło też, że tylko nieliczne gminy organizują szkolenia dla kierowców, a opiekunowie często nie posiadają odpowiednich kwalifikacji, ograniczając się najczęściej do kursu pierwszej pomocy.
• Procedury administracyjne związane z ubieganiem się o transport lub zwrot kosztów są często niejasne i czasochłonne, a informacje o możliwości składania wniosków bywają trudno dostępne, zwłaszcza dla rodziców mniej obeznanych z technologią.
• Występują problemy z jednolitą interpretacją przepisów dotyczące „najbliższej szkoły”. Dla gmin decydującym aspektem okazuje się często koszt transportu, a więc fizyczna odległość szkoły. Dla rodziców kluczowe jest to, w jaki sposób dana szkoła odpowiada na potrzeby ich dziecka. To prowadzi do odmowy zwrotu kosztów za transport do placówek lepiej dostosowanych do ucznia.

Problemy te mają istotny wpływ na życie rodzin uczniów z niepełnosprawnościami, a długie godziny spędzane w podróży negatywnie wpływają na edukację i integrację społeczną dzieci. Raport podkreśla konieczność poprawy finansowania, uproszczenia procedur administracyjnych oraz podnoszenia kwalifikacji kadry zaangażowanej w proces transportowy, aby zapewnić dzieciom z niepełnosprawnościami realny dostęp do edukacji.

Nagranie ZRPO Adama Krzywonia

Prawo do nauki jest jednym z fundamentalnych praw człowieka. Konstytucja przyznaje je każdemu i zobowiązuje władze publiczne do zapewnienia obywatelom powszechnego i równego dostępu do wykształcenia.

Zgodnie z prawem oświatowym, w przypadku uczniów z niepełnosprawnościami, gminy mają obowiązek zorganizowania transportu i opieki podczas drogi do najbliższej szkoły. Jednak przepisy, choć wielokrotnie poprawiane, w obliczu skarg kierowanych do Biura Rzecznika, wydają się niewystarczająco precyzyjne.

Dlatego, działając jako organ ds. równego traktowania i korzystając z wynikającej z tego kompetencji do prowadzenia niezależnych badań dotyczących dyskryminacji, przeprowadziliśmy badanie społeczne w tym zakresie. Jego celem było sprawdzenie, w jakim stopniu gminy wywiązują się ze swoich obowiązków oraz jakie są praktyczne skutki interpretacji przepisów o dowozie uczniów dla wszystkich, których ten temat dotyczy.

Dziś publikujemy wyniki tego badania. Jedną z rekomendacji zawartych w raporcie, jest postulat wprowadzenia definicji „szkoły najbliższej”. Jak mówiłem – gminy mają obowiązek zorganizowania uczniom z niepełnosprawnością transportu oraz opieki do najbliższej szkoły.

Ale co to znaczy „szkoła najbliższa”? Zdaniem samorządów – z uwagi na koszt – często decyduje fizyczna odległość. W opinii rodziców – to placówka, która najpełniej odpowiada na szczególne potrzeby ich dzieci.

Zachęcam do zapoznania się z wynikami badania i rekomendacjami. Zapraszam również do otwartej dyskusji i działania na rzecz wsparcia uczniów z niepełnosprawnościami.