Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Sąd wydał nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym z weksla. Umowa kredytu nie była załączona do pozwu, a sąd o nią nie wystąpił do powoda
• Sprawę rozstrzygnął nie tylko bez pozyskania umowy, ale i bez przeprowadzenia z urzędu testu abuzywności postanowień umownych i w nieadekwatnym trybie nakazowym, ignorując konsumencki charakter stosunku prawnego
• W efekcie konsumenci znaleźli się pułapce prawnej, ponieważ sąd wsparł działania przedsiębiorcy nakierowane na wykorzystanie ich słabszej pozycji
• Rzecznik Praw Obywatelskich złożył skargę nadzwyczajną na korzyść pozwanych

Stan faktyczny

W 2008 r. dwoje obywateli zawarło z poprzednikiem prawnym powoda umowę kredytu hipotecznego, na której mocy bank udzielił im 393 tys. zł kredytu indeksowanego do CHF na zakup mieszkania. Został on oprocentowany według zmiennej stopy procentowej, która na dzień umowy wynosiła 3,86667 proc. w stosunku roku. Zabezpieczeniem była hipoteka kaucyjna do kwoty 787 tys. zł na odrębnej własności lokalu. 

W 2020 r. następca prawny banku (spółka akcyjna) sporządził wezwanie do wykupu weksla na kwotę 581 tys. zł. Pozwani nie wykupili weksla, po czym powód wniósł pozew o zapłatę z weksla, domagając się orzeczenia nakazem zapłaty, aby pozwani zapłacili tę kwotę wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Umowa kredytu oraz Regulamin nie zostały załączone przez powoda do pozwu. W aktach nie ma zarządzenia sędziego w przedmiocie wezwania powoda do jej załączenia.

Sąd Okręgowy wydał nakaz zapłaty, na którego podstawie Komornik Sądowy prowadził postępowanie egzekucyjne z lokalu. W 2023 r. dokonano jego sprzedaży w trybie licytacji publicznej.

W 2024 r. pozwani wnieśli pozew przeciwko bankowi o unieważnienie umowy kredytu ze skutkiem ex tunc. Sąd ten w 2025 r. udzielił zabezpieczenia roszczenia niepieniężnego o ustalenie nieważności umowy kredytu poprzez zawieszenie postępowania egzekucyjnego przed Komornikiem Sądowym.

Zarzuty skargi nadzwyczajnej

Nakazowi zapłaty RPO zarzucił: 

• naruszenie zasady ochrony konsumenta ustanowionej w art. 76 Konstytucji w zw. z art. 9 Konstytucji poprzez: niezapewnienie właściwej ochrony sądowej pozwanym konsumentom, będącym słabszą stroną stosunku prawnego, ograniczenie się przez sąd do stosowania wyłącznie przepisów ustawy Kodeks postępowania cywilnego, bez uwzględnienia konsumenckiej natury odstawowego stosunku prawnego i co za tym idzie, przepisów o ochronie konsumenta zgodnie z ochroną wynikającą z prawa unijnego, a w szczególności Dyrektywy 93/133, nakazujących sądowi z urzędu zbadanie w toku postępowania nakazowego postanowień umowy kredytu pod kątem ich abuzywności; naruszenie prawa do zapewnienia odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej zgodnie z wymogami określonymi w art. 45 ust. 1 Konstytucji jako sprawiedliwości proceduralnej, poprzez brak rozpoznania sprawy przez niezawisły i niezależny sąd i wydanie rozstrzygnięcia w ramach postępowania nakazowego, które będąc postępowaniem o charakterze uproszczonym nie pozwoliło właściwie zbadać okoliczności sprawy i w konsekwencji doprowadziło do wydania niesprawiedliwego rozstrzygnięcia;

Ponadto nakazowi zapłaty zarzucił:

• rażące naruszenie prawa procesowego, tj. art. 485 § 2 k.p.c. w zw. z art. 480[1] § 2 k.p.c. (wg stanu prawnego na dzień orzekania) przez ich niewłaściwe zastosowanie i wydanie orzeczenia na podstawie weksla, podczas gdy z uwagi na wątpliwości dotyczące stosunku podstawowego nie było podstaw do wydania nakazu, a sąd był zobowiązany do skierowania sprawy na rozprawę, czego zaniechał;
• rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 385[1] § k.c. w zw. z art. 385 [1] § 3 k.c., w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 - poprzez jego niezastosowanie w wyniku zaniechania zbadania istoty sprawy, a w konsekwencji niezbadanie z urzędu abuzywności klauzul zawartych w umowie kredytu, prowadzącego ostatecznie do odmowy przyznania konsumentom ochrony.

Ponadto RPO zarzucił nakazowi naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP. Polegało to na zaniechaniu zbadania przez sąd z urzędu, czy nakaz nie będzie naruszał unormowań chroniących konsumentów przed nieuczciwymi postanowieniami umowy oraz czy nieskierowanie sprawy do trybu zwykłego doprowadzi do zachwiania równowagi w sferze ochrony prawnej pozwanym konsumentom. W efekcie sąd de facto wsparł działania przedsiębiorcy nakierowane na  wykorzystanie słabszej pozycji konsumentów, którzy nie byli w stanie skutecznie się bronić. Takie procedowanie sądu jest sprzeczne z zasadą lojalności państwa wobec obywateli w procesie stosowania prawa.

Sąd nie uwzględnił faktu, że pozwani konsumenci powinni byli podlegać ochronie jako słabsza strona umowy, a zamiast tego rozstrzygnął sprawę w nieadekwatnym trybie postępowania nakazowego, ignorując konsumencki charakter stosunku prawnego. Konsumenci, którzy nie byli w stanie wnieść zarzutów od nakazu zapłaty, znaleźli się zatem w pułapce prawnej, ponieważ sąd wsparł działania przedsiębiorcy nakierowane na wykorzystanie ich słabszej pozycji. W efekcie sąd nie zabezpieczył ich interesów, lecz zwiększył dysproporcje pomiędzy partnerami społecznymi. Działanie sądu prowadziło także do utrwalenia mechanizmu obejścia zasady ochrony konsumenta, a w konsekwencji zagrażało zbiorowym interesom konsumentów. Nakaz zapłaty stał się tytułem wykonawczym, na którego podstawie rozpoczęto przymusową egzekucję roszczeń.

Wnioski skargi nadzwyczajnej

RPO Marcin Wiącek w pierwszej kolejności wnosi o uchylenie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym z weksla i zwrot sprawy sądowi do ponownego rozpoznania. 

Ewentualnie wnosi o stwierdzenie wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa.

Najważniejsze fragmenty argumentacji RPO 

Sąd w ogóle nie prowadził postępowania dowodowego, albowiem nakaz zapłaty został wydany wyłącznie na podstawie twierdzenia banku bez zbadania stosunku podstawowego, tj. postanowień umowy kredytu pod kątem jej ewentualnej abuzywności. Nie doszło zatem do ustalenia przez sąd faktów istotnych dla zbadania istoty sprawy. Nie występuje zatem, wskazany przez ETPC, problem nadużycia możliwości ponownego ustalania faktów w kolejnym postępowaniu sądowym poprzez wniesienie niniejszej skargi nadzwyczajnej.

Gdy sąd nie dysponuje dokumentami umowy konsumenckiej, jak w tej sprawie, wiedząc jednak o innych takich umowach zawieranych przez danego przedsiębiorcę, sąd przed wydaniem nakazu zapłaty powinien był ustalić istotne fakty poprzez zobowiązanie powoda do przesłania umowy i stanowiącego jej integralną część Regulaminu kredytu hipotecznego oraz zbadać z urzędu postanowienia tej umowy pod kątem ich ewentualnego nieuczciwego charakteru - celem zagwarantowania skutecznej ochrony sądowej konsumentom.

A wobec nieskierowania przez sąd sprawy do postępowania zwykłego nakaz zapłaty został wykorzystany jako instrument, który zwiększył dysproporcje pomiędzy stronami. Brak interwencji sądu przesądził o niemożliwości podjęcia przez pozwanych obrony, a zatem o braku możliwości należytego działania strony w procesie ze względu na rażące naruszenie obowiązków proceduralnych ciążących na sądzie.

Osiągnięcie na poziomie krajowym standardu ochrony konsumenta wymaganego Dyrektywą 93/13 nakłada na sądy krajowe konieczność realizacji obowiązków z niej wynikających. Chodzi zwłaszcza o dokonanie z urzędu kontroli abuzywności postanowień umownych - nawet bez żądania strony postępowania. Tymczasem sąd wydał nakaz zapłaty bez pozyskania umowy oraz bez przeprowadzenia z urzędu testu abuzywności postanowień umownych. Stanowi to rażące naruszenie art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 3 k.c., w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13. 

Gdyby sąd postąpił zgodnie ze standardami unijnymi i konstytucyjnymi, na wstępnym etapie badania sprawy pozyskałby umowę kredytu i zbadałby jej postanowienia, pо czym wyznaczyłby rozprawę, na której zaktualizowałby się obowiązek informacyjny sądu w postaci poinformowania stron o wynikach przeprowadzonej przez siebie kontroli postanowień umownych i w rezultacie umożliwiłby konsumentowi przedstawienie stanowiska w przedmiocie ich abuzywności. Tym obowiązkom sąd nie sprostał.

Właściwość Izby Sądu Najwyższego

Rzecznik nie wskazuje Izby SN, do której skarga powinna trafić, pozostawiając tę kwestię do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Powołuje się na wyrok ETPC z 23 listopada 2023 r. w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce. ETPC stwierdził naruszenie art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka m.in. ze względu na „brak niezależności Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych”. Z kolei 21 grudnia 2023 r. TSUE wydał wyrok przeciwko Krajowej Radzie Sądownictwa, w którym stwierdził, że „skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, który zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie, nie stanowi «sądu» w rozumieniu art. 267 TFUE”. Wobec tych orzeczeń rozpoznanie skargi przez IKNiSP może być w przyszłości ocenione jako uzasadniające zarzut naruszenia gwarancji prawa do niezależnego sądu ustanowionego ustawą.

Ponadto RPO wskazuje, że skład rozpoznający tę skargę nadzwyczajną powinien być ukształtowany z uwzględnieniem wyroku TSUE z 4 września 2025 r., C-225/22. Nawiązując do wyroku C-718/21, TSUE podkreślił, że obowiązkiem sądu krajowego jest zbadanie sposobu powołania sędziów SN rozstrzygających sprawę, a w razie stwierdzenia ich powołania w sposób analogiczny, jak w sprawie C-718/21, jeżeli jest to niezbędne dla zapewnienia pierwszeństwa prawa Unii, uznanie takiego orzeczenia SN za niebyłe.

Wyrok TSUE z 4 września 2025 r. odnosi się do orzeczeń SN wydanych w składach, gdzie zasiadał sędzia powołany w 2018 r. na podstawie uchwały KRS, której wykonanie wstrzymało postanowienie NSA, uchylone następnie przez NSA. Z wyroku TSUE wynika, że jeśli w rozpoznaniu tej skargi weźmie udział sędzia SN powołany we wskazanych okolicznościach, to istnieje duże prawdopodobieństwo, że wyrok SN zostanie uznany za niebyły (nieistniejący) przez inne sądy oraz organy państwa. Rzecznik wnosi zatem o takie ukształtowanie składu, by wykluczyć skutek, o jakim mowa w wyroku w sprawie C-225/22

V.511.297.2025