Biuletyn Informacji Publicznej RPO

Warszawa, dnia 2 lipca 2012 r.

RPO - 703078 – VII - 720.7/12/KG
Raport Krajowego Mechanizmu Prewencji z wizytacji w Izbie Wytrzeźwień w Suwałkach (Wyciąg)

1. Wprowadzenie

Na podstawie artykułu 19 Protokołu fakultatywnego do Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, przyjętego przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku dnia 18 grudnia 2002 r. (Dz. U. 2007 r. Nr 30, poz. 192) oraz działając z upoważnienia Rzecznika Praw Obywatelskich, w dniu 28 maja 2012 r., do Izby Wytrzeźwień w Suwałkach (dalej: Izba lub placówka), udali się pracownicy Zespołu „Krajowy Mechanizm Prewencji” (dalej: KMP lub Mechanizm). W wizytacji wziął również udział ekspert KMP – lekarz, specjalista chorób wewnętrznym. Wyniki ekspertyzy zostały włączone w treść Raportu.
Wykonując zadania Krajowego Mechanizmu Prewencji, jego przedstawiciele sprawdzili na miejscu sposób traktowania osób doprowadzonych do wytrzeźwienia, dokonując oceny pod względem ich ochrony przed torturami oraz innym okrutnym, nieludzkim lub poniżającym traktowaniem albo karaniem.
W ramach wizytacji:

• przeprowadzono rozmowy na temat funkcjonowania Izby z dyrektorem placówki, kierownikiem zmiany oraz innymi pracownikami, w tym z psychologiem, pełniącymi dyżur w Izbie;
• dokonano oglądu Izby, w tym: sal dla osób trzeźwiejących, pokoju lekarskiego, sanitariatów, szaf do przechowywania bielizny pościelowej czystej, pomieszczenia do przechowywania tzw. depozytu ubraniowego;
• zapoznano się z zapisem z monitoringu z wybranych przez wizytujących okresów;
• zapoznano się z następującą dokumentacją Izby: z wybranymi kartami pacjentów Izby, w szczególności z tymi, wobec których stosowany był środek przymusu bezpośredniego w postaci unieruchomienia, rejestrem zastosowania przymusu bezpośredniego, księgą raportów, rejestrem skarg i wniosków, książką ewidencji osób doprowadzonych, książką ewidencji osób doprowadzonych do izby wytrzeźwień, a nie przyjętych, świadectwem wzorcowania alkomatu, Zarządzeniem nr 24/2008 Dyrektora Izby Wytrzeźwień w Suwałkach z dnia 31 grudnia 2008 r. w sprawie zwalniania osób niepełnosprawnych ruchowo, Zarządzeniem nr 10/2008 w sprawie dokumentu: Protokół doprowadzenia osoby w celu wytrzeźwienia jako obowiązujący w Izbie Wytrzeźwień, Zarządzeniem nr 9/2008 w sprawie jednolitego dokonywania potrącenia należności z tytułu opłat związanych z pobytem w izbie z depozytu pieniężnego oraz Zarządzeniem nr 5/2009 w sprawie wprowadzenia dokumentu: Rejestr zastosowania przymusu bezpośredniego i monitorowania pobytu pacjentów w izbie wytrzeźwień.

Dokonane w oparciu o powyższe czynności ustalenia, przedstawiciele Krajowego Mechanizmu Prewencji przekazali dyrektorowi Izby Wytrzeźwień w Suwałkach oraz wysłuchali jego uwag i wyjaśnień.
Ponadto, po zakończeniu wizytacji przeanalizowano: Regulamin Izby Wytrzeźwień, Prawa osób przebywających w Izbie Wytrzeźwień w Suwałkach, Zarządzenie nr 7/2008 Dyrektora Izby Wytrzeźwień w Suwałkach z dnia 21 marca 2008 r., Regulamin organizacyjny Izby Wytrzeźwień w Suwałkach, procedurę przyjmowania, opieki i zwalniania osób w stanie nietrzeźwości, podsumowanie działalności Telefonu Zaufania dla Osób z Problemem Alkoholowym Narkomanii i Uwikłanych w Przemoc w Rodzinie za okres od 1.01.2011 r. do 31.12.2011 r., protokół kontroli przeprowadzonej 24 lutego 2012 r. przez Inspektora Wydziału Zdrowia Pomocy Społecznej Urzędu Miejskiego w Suwałkach, protokół kontroli z dnia 31.05.2011 r. przeprowadzonej przez Państwowy Powiatowy Inspektorat Sanitarny.

2. Charakterystyka Izby.

Wizytowana Izba wytrzeźwień stanowi jednostkę organizacyjną miasta Suwałki. Dysponuje 20 miejscami dla osób nietrzeźwych i jest czynna całą dobę, we wszystkie dni robocze i święta. W Izbie funkcjonowało 6 sal trzyosobowych oraz dwuosobowa sala przeznaczona dla osób, których zachowanie stwarza poważne zagrożenie dla ich zdrowia lub życia lub życia albo zdrowia innych osób przebywających w placówce (tzw. izolatka).
Pomieszczenia Izby zlokalizowano na parterze wolnostojącego budynku przy ul. Sportowej 24 w Suwałkach, w którym mieści się również noclegownia dla osób bezdomnych i ośrodek terapii uzależnień.
Z przekazanych wizytującym danych statystycznych wynika, że od początku 2011 r. do dnia wizytacji przyjęto do Izby 3343 osób nietrzeźwych, wśród których było 3332 dorosłych (177 kobiet i 3155 mężczyzn) oraz 11 nieletnich (1 dziewczyna i 10 chłopców). Gdy w placówce umieszczani są nieletni, o ich pobycie każdorazowo zawiadamiani są rodzice lub opiekunowie prawni, którzy odbierają nieletnich z Izby. Powyższa praktyka znalazła potwierdzenie w analizowanej dokumentacji – Książce ewidencji osób doprowadzonych, ale nie przyjętych.
Do placówki trafiają nietrzeźwi pochodzący przede wszystkim z terenu miast Suwałki i Augustowa oraz gmin, które podpisały stosowne porozumienia z Prezydentem Miasta Suwałki o świadczenie tego rodzaju usług.
W dniu wizytacji w Izbie nie przebywała żadna osoba nietrzeźwa.

3. Traktowanie

Na podstawie przeprowadzonych czynności Mechanizm nie stwierdził nieprawidłowości w kwestii traktowania osób nietrzeźwych przez personel placówki.
Zgodnie z informacją przekazaną przez pracowników Izby obecnych w trakcie wizytacji, osoby nietrzeźwe nie są przymusowo przebierane, mogą one pozostać we własnym ubraniu. Analiza monitoringu potwierdziła powyższą informację. Jak ustalono, każda osoba ma możliwość skorzystania z ubrania zastępczego w postaci szlafroka, jeśli wyrazi taką chęć.
Ponadto, z rejestru skarg i wniosków wynika, że w 2011 r. została złożona jedna skarga, która dotyczyła kradzieży pieniędzy z depozytu osoby nietrzeźwej – po zbadaniu sprawy, skargę uznano za niezasadną. W 2012 r. do dnia wizytacji nie odnotowano żadnych skarg.
Z informacji uzyskanych od dyrektora Izby Wytrzeźwień wynika także, iż w analizowanym okresie (tj. w 2011 r. i 2012 r. do dnia wizytacji), w placówce nie miało miejsce żadne wydarzenie nadzwyczajne. Jednakże analiza rejestru stosowania środków przymusu bezpośredniego wykazała, że w 2011 r. były dwie próby samobójcze pacjentów. Krajowy Mechanizm Prewencji zaleca zatem prowadzenie osobnego rejestru wydarzeń nadzwyczajnych takich jak zgony, próby samobójcze, samookaleczenia, pobicia itp. Pozwoli to dyrektorowi placówki dokonywać regularnej oceny zagrożeń oraz potrzeb Izby, a organom kontrolnym uzyskać dokładniejszy obraz funkcjonowania placówki.

4. Stosowanie przymusu bezpośredniego

Wizytujący ustalili, że od 1 stycznia 2012 r. do dnia wizytacji, środek przymusu bezpośredniego w postaci unieruchomienia zastosowano łącznie 10 razy. W roku wcześniejszym natomiast 16 razy. Przedstawiciele Krajowego Mechanizmu Prewencji zapoznali się z kartami pacjentów wobec których stosowano wspomniany środek oraz rejestrem środków przymusu bezpośredniego. Bardzo pozytywnie ocenili wprowadzenie ww. rejestru oraz sposób dokumentowania stosowanych środków przymusu bezpośredniego.
KMP zgłosił natomiast zastrzeżenia do braku regularnej kontroli stanu fizycznego osoby unieruchomionej, co zostało zaobserwowane podczas analizy monitoringu. Powyższe jest niezgodne z obowiązującymi przepisami - § 11 ust. 1 lit. c i d rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 4 lutego 2004 r. w sprawie trybu doprowadzania, przyjmowania i zwalniania osób w stanie nietrzeźwości oraz organizacji izb wytrzeźwień i placówek utworzonych lub wskazanych przez jednostkę samorządu terytorialnego (Dz. U. z 2004 r. Nr 20, poz. 192 ze zm.) [dalej rozporządzenie]:
1c. Pracownik wyznaczony przez dyrektora izby kontroluje stan fizyczny osoby unieruchomionej, nie rzadziej niż co 15 minut, również w czasie snu tej osoby.
1d. W trakcie kontroli, o której mowa w ust. 1c, pracownik:
1) ocenia prawidłowość unieruchomienia, w szczególności sprawdza, czy pasy, uchwyty, prześcieradła lub kaftan bezpieczeństwa nie są założone zbyt luźno lub zbyt ciasno;
2) zapewnia krótkotrwałe uwolnienie osoby od unieruchomienia w celu zmiany jej pozycji lub zaspokojenia potrzeb fizjologicznych i higienicznych, nie rzadziej niż co 4 godziny.
Mechanizm podkreśla, iż obowiązkiem pracowników Izby jest dbanie o bezpieczeństwo umieszczanych w niej osób. Brak kontroli stanu nietrzeźwych, szczególnie unieruchomionych zwiększa natomiast ryzyko wydarzeń nadzwyczajnych i może doprowadzić do nieludzkiego traktowania. Dyrektor zgodził się z uwagami KMP i zobowiązał się podjąć działania mające na celu wyeliminowanie opisanych nieprawidłowości.
Zauważono ponadto, że w książce raportów nie są wskazywane godziny dokonywania kontroli osób umieszczanych w Izbie, odnotowywana jest jedynie informacja, iż w podczas danej zmiany kontrole pokoi odbywały się co 30 minut. Mechanizm proponuje rozważenie wpisywania w książce kontroli każdej przeprowadzonej kontroli.

5. Prawo do opieki medycznej.

Opiekę medyczną osobom umieszczanym w Izbie zapewnia lekarz obecny w Izbie przez całą dobę. Z informacji uzyskanych od dyrektora Izby wynika, że każda osoba jest badana od razu po przyjęciu do placówki. Analiza monitoringu wykazała jednakże, że niektóre osoby nie były poddawane badaniu lekarskiemu. Mechanizm podkreśla, iż z uwagi na bezpieczeństwo osób nietrzeźwych wszyscy obligatoryjnie powinni być zbadani przez lekarza. Powyższy obowiązek wynika także z przepisów prawa krajowego i międzynarodowego.
Mechanizm zwrócił również uwagę, że przy badaniu lekarskim obecni są funkcjonariusze Policji. KMP uznaje, iż obecność funkcjonariuszy Policji w gabinecie podczas badania zatrzymanego winna być ograniczona do niezbędnych, uzasadnionych okolicznościami sytuacji, w których zachodzi uzasadniona obawa o bezpieczeństwo personelu medycznego.
Kolejnym ważnym zagadnieniem jest zwalnianie osób umieszczonych w Izbie bez dokonywania sprawdzenia zawartości alkoholu w ich organizmie. Ocena osób opuszczających Izbę oparta jest wyłącznie na podstawie objawów klinicznych. Jest to sprzeczne z § 12 ust. 1 ww. rozporządzenia. KMP zaleca wyeliminowanie nieprawidłowości w tej kwestii i każdorazowe dokonywanie ponownego pomiaru alkoholu w organizmie zwalnianego.
Ponadto, przedstawiciele Mechanizmu stwierdzili występowanie w gabinecie lekarskim przeterminowanych leków i pasków do wykrywania narkotyków. Należy usunąć przeterminowane medykamenty i zobowiązać lekarzy do dokonywania kontroli ich ważności. Stwierdzono także brak leków stosowanych parenteralnie, co zostało wyjaśnione przez lekarza tym, że cyt.: „pacjenci boją się igły”. Pojawiły się w tym miejscu wątpliwości KMP, czy w momencie przyjazdu pogotowia ratunkowego strach pacjenta przed igłami ustępuje. Przedstawiciele KMP podkreślają, że osoby w stanie upojenia alkoholowego nie są w stanie przyjąć żadnego leku doustnie, a w przypadkach nagłych, wymagających interwencji, w oczekiwaniu na przyjazd pogotowania ratunkowego, założenie wenflonu, podłączenie kroplówki i podanie szybko działających leków drogą parenteralną może uratować życie pacjenta. Mechanizm zaleca zaopatrzenie placówki w ww. leki. W tym miejscu KMP zaleca także rozważenie zatrudnienia w Izbie personelu pielęgniarskiego, który byłby pomocny w czynnościach takich jak np. założenie wspomnianej wcześniej kroplówki czy kontrolowanie dat ważności poszczególnych leków.

6. Informowanie pacjentów o przysługujących im prawach

W czasie wizytacji ustalono, iż w placówce prawo do informacji osób doprowadzonych do izby jest przestrzegane - na tablicach ogłoszeń, w ogólnodostępnych miejscach, była umieszczona informacja o prawach osób przebywających w Izbie wytrzeźwień. Mechanizm zaleca ponadto, wprowadzenie procedury ustnego informowania przyjmowanych do placówki osób, których stan na to pozwala oraz osób, które już zostały przyjęte do Izby, a z którymi nie było wcześniej kontaktu ze względu na stan nietrzeźwości, o obowiązujących w Izbie zasadach.

7. Działalność profilaktyczna

Z informacji uzyskanej od dyrektora placówki i psychologa zatrudnionego w placówce wynika, że do zadań psychologa należy m.in. przeprowadzanie konsultacji z osobami uzależnionymi oraz rodzinami tych osób i informowanie opuszczających Izbę o szkodliwości nadużywania napojów alkoholowych.
Ponadto, przy Izbie działa Telefon Zaufania dla Osób z Problemem Alkoholowym, Narkomanii i Uwikłanych w Przemoc w Rodzinie (800 137 200). Telefon jest dostępny od poniedziałku do piątku w godzinach 13.00-18.00. Połączenia są bezpłatne zarówno z telefonów stacjonarnych, jak i wszystkich sieci komórkowych. Na podstawie przekazanych przez psychologa informacji można stwierdzić, że najczęściej dzwonią osoby bliskie osób uzależnionych, z pytaniem jak im pomóc w zaprzestaniu nadużywania alkoholu.

8. Personel

W Izbie zatrudnionych jest 19 osób, w tym: 10 opiekunów/depozytariuszy, 5 lekarzy, psycholog, osoba sprzątająca oraz dwie kobiety zatrudnione na umowę zlecenie, które pełnią funkcję opiekunów podczas pobytu w Izbie nietrzeźwej kobiety. W dniu wizytacji w skład zmiany wchodzili: kierownik zmiany pełniący jednocześnie obowiązki depozytariusza, 1 opiekun zmiany, lekarz oraz psycholog.
Jak wynika z informacji zgromadzonych podczas wizytacji, wszyscy pracownicy posiadają orzeczenia psychologiczne o przydatności do pracy w Izbie wydane na podstawie jednorazowych badań. Ponadto, pracownicy Izby corocznie uczestniczą w szkoleniach ze stosowania środków przymusu bezpośredniego i udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej (ostatnie takie szkolenie miało miejsce 16.09.2011 r.) oraz profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych (ostatnie szkolenie odbyło się 6.09.2011 r.). Należy również dodać, że psycholog zatrudniony w Izbie, w celu podniesienia kwalifikacji, uczestniczy w superwizjach prowadzonych przez wykwalifikowanego terapeutę.

9. Warunki bytowe

Krajowy Mechanizm Prewencji warunki bytowe panujące w placówce ocenia jako bardzo dobre. Przeprowadzony ogląd pomieszczeń oraz uzyskane w związku z tym informacje pozwoliły stwierdzić, iż wyposażenie Izby odpowiada przepisom ww. rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 4 lutego 2004 r. w sprawie trybu doprowadzania, przyjmowania i zwalniania osób w stanie nietrzeźwości oraz organizacji izb wytrzeźwień i placówek utworzonych lub wskazanych przez jednostkę samorządu terytorialnego.
Należy jednakże zwrócić uwagę na poniższe kwestie:

• W izolatce znajdowały się dwa łóżka trwale przymocowane do podłogi, które zostały wyposażone w pasy oraz kajdanki. Ostatnie wzbudziły wątpliwości przedstawicieli Mechanizmu, bowiem nie widzą oni podstaw do stosowania kajdanek wobec osób unieruchomionych pasami. Ponadto, są zdania, że stosowanie kajdane może przyczynić się do powstania obrażeń na nadgarstkach osób, wobec których stosuje się środki przymusu bezpośredniego. KMP zaleca niezwłoczne zdemontowanie kajdanek z opisanych wyżej łóżek.
• Każdy z pokoi wyposażony jest w przycisk instalacji przyzywowej, umożliwiający w razie potrzeby wezwanie pracownika Izby, jednakże wizytujący zwrócili uwagę, iż zamontowana instalacja przyzywowa nie jest przystosowana do potrzeb osób niepełnosprawnych - wskazane przyciski znajdują się za wysoko. KMP zaleca dostosowanie systemu przyzywowego do potrzeb osób niepełnosprawnych, podkreślając przy tym, że w pozostałych kwestiach Izba jest dostosowana do przyjęcia osoby z niepełnosprawnością ruchową.
• Mechanizm zwrócił także uwagę na brak wózka inwalidzkiego dla osób, które mają problemy z poruszaniem się - zaleca wyposażenie placówki w ww. sprzęt - oraz na nieudostępnianie bielizny pościelowej osobom zaniedbanym pod względem higieny i czystości – zaleca zmianę tej praktyki np. poprzez wyposażenie izby w pościel jednorazową dla osób zaniedbanych.
• W Izbie wyodrębniono pomieszczenie do przechowywania tzw. depozytu ubraniowego, jednakże analiza monitoringu wykazała, że osoby bezdomne swoje odzienie wierzchnie zostawiają na podłodze korytarza, przed pokojami. Dyrektor wyjaśnił, iż ze względu na nieprzyjemny zapach ww. odzieży, nie jest ona umieszczana w depozycie wraz z ubraniami pozostałych nietrzeźwych. Mechanizm zaleca, ze względów higienicznych i estetycznych, zmianę sposobu przechowywania odzieży wierzchniej osób bezdomnych (proponuje np. przechowywanie jej w magazynie brudnej pościeli).
• Na wyposażeniu Izby nie było ręczników kąpielowych, wyłącznie papierowe – KMP zaleca uzupełnienie magazynu Izby w ręczniki kąpielowe dla nietrzeźwych korzystających z zabiegów sanitarno-higienicznych.

Pozytywnie należy natomiast ocenić fakt zaopatrywania Izbę w odzież zastępczą wydawaną osobom bezdomnym, zaniedbanym pod względem higieny. Z wyjaśnień dyrektora wynika, że ww. odzież jest pozyskiwana przez pracowników z darów i zbiórek organizowanych wśród ich bliskich i znajomych.

10. Zalecenia.

Na podstawie art. 19 Protokołu Fakultatywnego do Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, Krajowy Mechanizm Prewencji zaleca:

1. dokonywanie faktycznej kontroli stanu fizycznego osób unieruchomionych;
2. poddawanie każdej osoby doprowadzonej do Izby badaniu lekarskiemu;
3. badanie zawartości alkoholu w organizmie osoby zwalnianej;
4. wyeliminowanie obecności funkcjonariuszy Policji w gabinecie lekarskim podczas badania osoby nietrzeźwej (z wyjątkiem sytuacji, w których zachodzi uzasadniona obawa o bezpieczeństwo personelu medycznego);
5. zaopatrzenie gabinetu lekarskiego w leki podawane drogą parenteralną;
6. wyposażenie Izby w wózki inwalidzkie i balkoniki, dla osób, które mają problemy z poruszaniem się;
7. wprowadzenie procedury ustnego informowania przyjmowanych do placówki osób, których stan na to pozwala oraz osób, które już zostały przyjęte do Izby, a którymi nie było wcześniej kontaktu ze względu na stan nietrzeźwości, o obowiązujących w Izbie zasadach;
8. zmianę sposobu przechowywania odzieży osób zaniedbanych pod względem higieny i czystości;
9. prowadzenie rejestru wydarzeń nadzwyczajnych;
10. przystosowanie instalacji przyzywowej zamontowanej w salach do potrzeb osób niepełnosprawnych;
11. zapewnienie wszystkim osobom nietrzeźwym bielizny pościelowej;
12. uzupełnienie magazynu czystej pościeli w ręczniki kąpielowe.

Dyrektor Izby Wytrzeźwień w Suwałkach pozytywnie ustosunkowała się do ww. zaleceń. Poinformował, że w dniu 1 czerwca 2012 r. odbyło się zebranie pracowników Izby w celu omówienia zaleceń i uwag przedstawicieli Mechanizmu, przekazanych podczas podsumowania. Wyjaśnił, że wobec pracowników nieprzestrzegających obowiązującego regulaminu zastosowano kary porządkowe, a lekarza dyżurnego zobowiązano do kontroli ważności leków i pasków do wykrywania narkotyków oraz systematycznego usuwania przeterminowanych medykamentów. Zakupiono sprzęt i niezbędne leki podawane drogą parentalną, ręczniki kąpielowe, pościel jednorazową dla osób zaniedbanych higienicznie oraz wózek inwalidzki, a także zdemontowano kajdanki z łóżka izolatki.
Ponadto, z pisma dyrektora wynika, że w dniu 11 lipca 2012 r., po otrzymaniu niniejszego Raportu KMP, odbyło się ponowne zebranie pracowników Izby w celu omówienia zastrzeżeń Mechanizmu. Dyrektor poinformował, że zalecenia nr 1-3 realizowane są na bieżąco - pracownicy dokonują regularnej kontroli stanu fizycznego osób unieruchomionych, co z kolei jest sprawdzane przez dyrektora Izby, każda osoba poddawana jest badaniu lekarskiemu, a podczas zwalniania z Izby ponownie sprawdzana jest zawartość alkoholu we krwi. Dyrektor dodał, że zwrócono uwagę pracownikom i personelowi medycznemu, aby co do zasady badanie lekarskie nie odbywało się w obecności funkcjonariuszy Policji. W Izbie wprowadzono także obowiązek ustnego informowania osób przebywających w placówce o obowiązujących w niej zasadach oraz rejestr wydarzeń nadzwyczajnych.
Z pisma dyrektora wynika również, że przystosowano instalację przyzywową do potrzeb osób niepełnosprawnych oraz zmieniono sposób przechowywania odzieży osób zaniedbanych pod względem higieny i czystości, a przy zwalnianiu z Izby ww. osobom proponowana jest odzież zastępcza.