Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił Ministrowi Sprawiedliwości problemy stosowania środków zabezpieczających w postępowaniu karnym przeciw osobie niepoczytalnej, której nie można przypisać winy
• Z perspektywy pokrzywdzonego obecne rozwiązania należy ocenić krytycznie jako naruszające istotę konstytucyjnego prawa do sprawiedliwie ukształtowanej procedury
• AKTUALIZACJA 3.04.2026: Zdaniem resortu nie wydaje się konieczna modyfikacja w postulowanym przez RPO kierunku (odpowiedź w załączniku).

Postępowanie sądu ws. zastosowania środków zabezpieczających wobec osób niepoczytalnych różni się od klasycznego modelu procesu karnego. Podstawowym celem nie jest rozstrzyganie o winie, lecz zapewnienie bezpieczeństwa publicznego poprzez ocenę stopnia zagrożenia, jakie sprawca stwarza dla społeczeństwa.

Nie powinno to jednak powodować niezgodności tej formy postępowania karnego z przepisami Konstytucji (zwłaszcza art. 45 ust. 1 - prawo do sądu) oraz naruszeniem konstytucyjnych uprawnień uczestników procesu – pokrzywdzonego i osoby, wobec której orzekane są środki zabezpieczające.

Z perspektywy pokrzywdzonego obecne rozwiązania RPO ocenia krytycznie, ponieważ naruszają istotę konstytucyjnego prawa pokrzywdzonego do sprawiedliwie ukształtowanej procedury.  W ocenie RPO zasadne jest zatem przyznanie analogicznych albo zbliżonych do zawartych w postępowaniu w sprawach nieletnich uprawnień w sprawach karnych, w których sąd orzeka o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego. 

De lege ferenda pokrzywdzonemu powinno przysługiwać co najmniej prawo do zaskarżenia postanowienia sądu, inicjatywy dowodowej w zakresie kwestionowania opinii biegłych psychiatrów oraz aktywnego udziału w rozprawie. Pozwoliłyby to lepiej wyważyć interes społeczny i bezpieczeństwo publiczne z prawami jednostki, a jednocześnie w pełniejszy sposób zrealizować jeden z celów procesu karnego – uwzględnienie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności.

Z perspektywy niepoczytalnego sprawcy czynu zabronionego krytyka obecnych rozwiązań wiąże się z faktem, że pozycja tej osoby jest w istotny sposób zróżnicowana w zależności od momentu ujawnienia się niepoczytalności: gdy niepoczytalność ujawniono na etapie postępowania przygotowawczego sąd może wydać postanowienie, a gdy już po otwarciu przewodu sądowego, to sąd wydaje wyrok. 

W przypadku postanowienia wykonanie środka zabezpieczającego następuje natychmiast, a możliwość wstrzymania jego wykonania zależy od uznania sądu. Decyzja o niewstrzymaniu nie podlega zaskarżeniu, a zażalenie na postanowienie należy wnieść w 7 dni. W razie wydania wyroku jego wykonanie jest zawieszane do czasu uprawomocnienia się; strona ma 14 dni na apelację. 

Choć postanowienie i wyrok dotyczą tej samej materii to zapewniają zupełnie inny poziom ochrony praw procesowych. Osoby należące do tej samej kategorii prawnej są traktowane odmiennie, co narusza art. 32 i art. 78 Konstytucji, jak i jej art. 45 ust. 1. De lege ferenda konieczne jest zatem ujednolicenie procedury. 

Marcin Wiącek zwraca się do min. Waldemara Żurka o analizę tych problemów i rozważenie zainicjowania stosownych prac legislacyjnych. 

II.510.751.2025