Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił opinię do projektu ustawy o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw (UD354) 
• W projektowanej regulacji brakuje rozwiązań dot. kwestii opiekuna usamodzielnienia oraz zmian w zakresie procedury usamodzielniania wychowanków innych placówek niż pieczy zastępczej
• Kluczowe jest również uwzględnienie złożonej sytuacji osób z niepełnosprawnościami, które mogłyby się ubiegać o pozostanie w rodzinie opiekuńczej

Projekt co do zasady zasługuje na aprobatę, a proponowane rozwiązania legislacyjne w dużej mierze wychodzą naprzeciw postulatom RPO wobec systemu opieki nad dzieckiem. Jednocześnie, jak zastępca Rzecznika Stanisław Trociuk napisał do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, projekt wymaga pogłębionej refleksji i zmian w kilku obszarach.

Krokiem w dobrą stronę jest wola zapewnienia wsparcia pełnoletnich osób z niepełnosprawnością, które przebywały w pieczy zastępczej, poprzez wprowadzenie możliwości pobytu tej grupy osób w nowej kategorii rodziny – rodzinie opiekuńczej. Zasadnicze wątpliwości budzi jednak krąg osób, które byłyby do tego uprawnione. Rzecznik zwraca jednak uwagę, że nie wszystkie osoby z niepełnosprawnością będą do tego uprawnione. Np. wsparciem w rodzinie opiekuńczej nie mogliby zostać objęci wychowankowie rodzinnej pieczy zastępczej, którzy legitymują się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności - mimo że są uprawnieni po osiągnięciu pełnoletności do przebywania w dotychczasowej rodzinie zastępczej do ukończenia 25. roku życia. 

Powstaje też uzasadniona wątpliwość czy określenie "jest niezdolna do samodzielnej egzystencji" oznacza konieczność dysponowania orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji wydawanym przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, czy też wystarczające byłoby orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. 

W tym aspekcie powstaje też pytanie o zasadność odwoływania się do pojęcia "niezdolność do samodzielnej egzystencji" jako skupionego na deficytach - co jest niezgodne z podejściem opartym na prawach człowieka w rozumieniu Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Komitet ONZ ds. praw osób z niepełnosprawnościami w swych rekomendacjach wskazał na potrzebę usunięcia wszelkiej negatywnie nacechowanej terminologii we wszystkich obowiązujących i projektowanych przepisach oraz zastąpienie jej terminologią, która w pełni szanuje godność i autonomię tych osób. 

Kluczowe jest również zapewnienie możliwości uzyskania wsparcia w rodzinie opiekuńczej przez osoby z niepełnosprawnością umieszczone w rodzinach zastępczych spokrewnionych.

W kontekście projektowanej umowy trójstronnej o pełnienie funkcji rodziny opiekuńczej i prawa do złożenia wniosku o jej zawarcie, nie przewidziano możliwości wnioskowania o zawarcie umowy przez osobę z niepełnosprawnością, która jest ubezwłasnowolniona całkowicie albo częściowo. W kontekście prac nad projektem ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji wydaje się istotnym niedopatrzeniem.

RPO zwrócił również uwagę na rozwiązania w zakresie procesu usamodzielnienia wychowanków pieczy zastępczej. Pogłębionej analizy i uregulowania nadal wymagają kwestie związane z opiekunem usamodzielnienia, gdyż brak jest ustawowo określonych wymagań kwalifikacyjnych, kwestii nadzoru oraz możliwości weryfikacji oraz egzekwowania realizacji powierzonych zadań, minimalnych standardów działania i profesjonalizacji funkcji opiekuna. Opiekunowie Ci nie zostali wyposażeniu w żadne uprawnienia czy narzędzia prawne pozwalające wypełniać powierzoną funkcję i udzielać wsparcia szczególnie w sytuacji zagrożenia przerwania procesu usamodzielnienia.

Dodatkowo wymaga zasygnalizowania, że procesem usamodzielnienia obejmowani są nie tylko wychowankowie jednostek pieczy zastępczej, ale także osoby opuszczające po osiągnięciu pełnoletności dom pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży oraz okręgowy ośrodek wychowawczy, zakład poprawczy, schronisko dla nieletnich, specjalny ośrodek szkolno-wychowawczy, specjalny ośrodek wychowawczy, młodzieżowy ośrodek socjoterapii zapewniający całodobową opiekę i młodzieżowy ośrodek wychowawczy. Wobec powyższego krytycznie należy ocenić brak zmian w zakresie procedury usamodzielniania wychowanków innych placówek niż pieczy zastępczej.

Ponadto opinia RPO odnosi się szczegółowo do takich kwestii, jak: 

• Pomoc dla osób usamodzielnianych
• Zmiana Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i Kodeksu postępowania cywilnego 
• Zmiana ustawy o pomocy społecznej

III.022.6.2026