Biuletyn Informacji Publicznej RPO

W Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich odbyło się ostatnie w obecnej kadencji posiedzenie Komisji Ekspertów ds. Ochrony Zdrowia Psychicznego. Spotkanie poświęcone było dwóm kluczowym zagadnieniom: funkcjonowaniu psychiatrii sądowej dla nieletnich oraz projektowi nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Eksperci wskazywali na systemowe niedomagania wymagające pilnej interwencji legislacyjnej i organizacyjnej.

Kryzys psychiatrii sądowej dla nieletnich

Pierwszą część spotkania otworzył dyrektor Zespołu Prawa Administracyjnego i Gospodarczego Piotr Mierzejewski, a wprowadzenie przedstawił prof. Błażej Kmieciak. Na wstępie zaakcentowano rosnącą złożoność problemów młodzieży – coraz częściej współwystępują zaburzenia psychiczne, trudności rozwojowe oraz demoralizacja. Zdaniem ekspertów wymaga to odejścia od dotychczasowych, sztywno rozdzielonych modeli oddziaływania na rzecz bardziej zintegrowanego systemu wsparcia.

Punktem odniesienia dla dyskusji stała się tragiczna sprawa z Jeleniej Góry, która unaoczniła niedoskonałości obowiązujących mechanizmów reagowania na przestępczość nieletnich oraz możliwość kierowania ich do leczenia psychiatrycznego. Problem ten, jak podkreślono, mimo istniejących regulacji pozostaje w praktyce słabo rozpoznany i wdrażany.

Szczegółowy obraz sytuacji przedstawiła Ewa Górko z Biura Rzecznika Praw Pacjenta. Wskazała ona na liczne skargi nieletnich pacjentów szpitali psychiatrycznych – dotyczące m.in. niewłaściwego zachowania personelu, przemocy rówieśniczej czy ograniczeń w dostępie do podstawowych potrzeb. Choć formalne regulaminy zabezpieczają prawa pacjentów, praktyka ich stosowania bywa niewystarczająca. Szczególnie niepokojący jest brak nadzoru sprzyjającego zapobieganiu agresji oraz niedostateczne wykorzystanie monitoringu.

Ekspertka zwróciła również uwagę na fundamentalny problem niedoboru miejsc w psychiatrii sądowej. W konsekwencji nieletni, którzy powinni trafić do wyspecjalizowanych ośrodków, miesiącami przebywają na oddziałach ogólnych. Rodzi to ryzyko pogłębiania problemów oraz negatywnego oddziaływania środowiska szpitalnego. Szczególnie trudna jest sytuacja młodzieży uzależnionej – dla tej grupy praktycznie brakuje adekwatnych placówek.

Do krytyki obecnego modelu odniósł się także prof. Marek Konopczyński. Podkreślił on konieczność ograniczenia kierowania dzieci do placówek resocjalizacyjnych w sytuacjach, gdy wymagają one przede wszystkim leczenia psychiatrycznego. Zwrócił uwagę na paradoks systemu: dzieci chore trafiają do instytucji wychowawczych, gdzie nie otrzymują właściwego wsparcia, co pogarsza ich sytuację. Problem ten może dotyczyć nawet kilku tysięcy nieletnich rocznie.

Profesor postulował rozwój resocjalizacji w środowisku otwartym, obejmującej także pracę z rodziną. Krytycznie ocenił również system diagnostyczny, wskazując na monopol Opiniodawczych Zespołów Sądowych Specjalistów oraz przewlekłość procedur. W jego ocenie dzieci powinny mieć zagwarantowaną silniejszą ochronę prawną, w tym dostęp do obligatoryjnego reprezentanta procesowego.

Alarmujące dane przedstawił dr Marcin Wałecki z ośrodka w Garwolinie. Terminy przyjęć do psychiatrii sądowej sięgają już 2027 roku, a liczba oczekujących systematycznie rośnie. Jednocześnie brakuje miejsc szczególnie dla dziewcząt. W efekcie sądy wydają decyzje, których wykonanie jest w praktyce niemożliwe – nieletni pozostają w środowisku domowym lub trafiają do niewłaściwych placówek.

Eksperci zgodnie podkreślali, że zwiększenie liczby łóżek szpitalnych nie wystarczy. Konieczny jest rozwój opieki środowiskowej oraz systemu wsparcia po zakończeniu hospitalizacji. Obecnie brak takich rozwiązań powoduje, że efekty leczenia są szybko niweczone.

Kolejne głosy – m.in. prof. Tomasza Wolańczyka, dr Aleksandry Lewandowskiej czy prof. Małgorzaty Janas-Kozik – potwierdziły skalę problemu. Wskazywano na niewydolność systemu psychiatrii dzieci i młodzieży, niedobór specjalistów, brak współpracy między resortami oraz niedostateczne wsparcie środowiskowe. Szczególnie mocno wybrzmiał wątek „dzieci systemowo zaniedbanych” – młodych ludzi, którzy trafiają do instytucji zbyt późno, kiedy ich problemy są już znacznie zaawansowane.

Istotnym elementem dyskusji było wystąpienie Barbary Pauli z Krajowego Mechanizmu Prewencji, która przedstawiła wyniki wizytacji ośrodka w Garwolinie. Choć odnotowano pewne postępy, wiele rekomendacji wciąż nie zostało wdrożonych. Dotyczy to m.in. szkoleń personelu, procedur przeciwdziałania przemocy czy standardów dokumentowania leczenia.

Szczególne kontrowersje budzą kwestie stosowania środków przymusu, a także rutynowego używania kajdanek podczas transportu pacjentów. Z perspektywy praw człowieka praktyki te uznano za wymagające pilnej rewizji.

Spór o nowelizację ustawy

Druga część spotkania poświęcona była analizie projektu nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Obrady prowadził dr Marek Balicki, który wskazał, że wiele uwag ekspertów nie zostało uwzględnionych przez Ministerstwo Zdrowia.

Najwięcej kontrowersji wzbudziły propozycje zmian w zakresie hospitalizacji bez zgody pacjenta. Wprowadzenie nowych przesłanek – w tym tzw. przesłanki „poczytalnościowej” – zdaniem ekspertów może w praktyce utrudnić przyjmowanie osób wymagających pilnej pomocy. Zmiana pojęć z „choroby psychicznej” na „zaburzenia psychiczne” również budzi wątpliwości interpretacyjne.

Eksperci zwrócili uwagę na liczne niejasności legislacyjne, m.in. dotyczące definicji szpitala, zakresu odpowiedzialności osób kierujących oddziałami czy kręgu osób objętych tajemnicą medyczną. Wątpliwości wzbudziły także przepisy dotyczące stosowania przymusu bezpośredniego oraz kontroli osobistej.

Posiedzenie zakończyło się konkluzją o konieczności pogłębionej analizy projektu ustawy oraz wystąpienia do Ministerstwa Zdrowia o przedstawienie ekspertyz, na których się opiera. Eksperci zgodzili się także co do potrzeby zorganizowania odrębnej debaty poświęconej wyłącznie proponowanym zmianom legislacyjnym.

Podsumowanie

Obrady Komisji pokazały wyraźnie, że system ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w Polsce znajduje się w stanie poważnego napięcia. Braki kadrowe, niedostateczna liczba placówek, nieefektywna współpraca instytucji oraz niedostosowane przepisy tworzą mechanizm, w którym wielu nieletnich nie otrzymuje właściwej pomocy na czas.

Eksperci byli zgodni, że bez równoczesnej reformy prawa i realnego wzmocnienia systemu – zwłaszcza w obszarze opieki środowiskowej – zmiany pozostaną jedynie deklaratywne.