Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił sejmowej Komisji Polityki Społecznej i Rodziny opinię w związku z trzema projektami ustaw dotyczących asystencji osobistej: przedstawionego przez Prezydenta RP (druk sejmowy nr 316); projektu rządowego (druk sejmowy nr 1929) oraz poselskiego (druk sejmowy nr 1933)
• Marcin Wiącek apeluje o uwzględnienie w pracach nad projektami standardów wynikających z Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami
• Zwraca też uwagę przewodniczącej Komisji Katarzynie Ueberhan na istotne kwestie, które zasługują na wnikliwą analizę. M.in. prace nad projektami ustaw o asystencji osobistej należy skorelować z przyspieszeniem prac nad projektem ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji
• AKTUALIZACJA 16.09.2026: W związku ze skierowaniem połączonego projektu ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami do trzeciego czytania w Sejmie, RPO zwraca uwagę na kilka kwestii wymagających ponownej analizy (szczegółowa opinia w załączniku)
• W opinii krytycznie ocenia: ograniczenie dostępu do usług asystencji osobistej ze względu na wiek, ograniczony wymiar godzin wsparcia dostępnego dla beneficjentów systemu, okres obowiązywania decyzji przyznającej prawo do asystencji osobistej, formę prawną nawiązania współpracy z asystentem osobistym, finansowanie systemu asystencji
• RPO z zaniepokojeniem przyjmuje też obniżenie w budżecie na 2027 r. środków na programy resortowe (m.in. asystencja osobista, opieka wytchnieniowa i centra opiekuńczo mieszkalne) z Funduszu Solidarnościowego o 500 mln zł.
• Ponadto zmiana wprowadzona w projekcie w zakresie wyboru osoby asystenta osobistego niewątpliwie stanowi krok wstecz względem standardów wynikających z Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami - pisze Sylwia Gregorczyk-Abram do Marszałka Sejmu i apeluje o analizę przedstawionych uwag i ich uwzględnienie w toku dalszych prac legislacyjnych

Rzecznik - wykonujący zadania organu monitorującego wdrażanie postanowień Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami - z zadowoleniem przyjął, że projekty są na etapie prac parlamentarnych. Ma nadzieję, że przyjęta ustawa będzie stanowić podstawę odpowiedniego i adekwatnego do potrzeb wsparcia osób z niepełnosprawnością, umożliwiając im niezależne życie i włączenie społeczne na zasadzie równości z innymi.

Dostępność usług asystenckich jest jednym z kluczowych aspektów procesu deinstytucjonalizacji i poszanowania prawa jednostki do niezależnego życia zgodnie z jej autonomicznym wyborem. Zgodnie z art. 19 lit. b Konwencji Polska zobowiązała się m.in. do zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami szerokiego zakresu usług wspierających świadczonych w miejscu zamieszkania, w tym również do pomocy osobistej niezbędnej do życia i włączenia w społeczność oraz zapobiegającej izolacji i segregacji społecznej. Usługi asystenckie powinny obejmować nie tylko wsparcie w zakresie aktywności zawodowej, ale również interakcje społeczne i kontakty z rówieśnikami, udział w życiu politycznym i publicznym oraz życiu kulturalnym, rekreacji, wypoczynku i aktywności fizycznej. Usługi asystenckie są pewnego rodzaju spoiwem wypełniającym luki i niedoskonałości systemu wsparcia osób z niepełnosprawnościami.

RPO wyraża zaniepokojenie przewlekłością prac nad ustawą o asystencji osobistej. Pierwsze czytanie rządowego i poselskiego projektu ustawy nastąpiło ponad po roku od pierwszego czytania prezydenckiego projektu ustawy regulującej tę samą kwestię (od tego czasu dalszych prac nad nim nie podjęto). Działania rozpoczęły się w 2021 r. wraz z pojawieniem się pierwszej wzmianki o prowadzeniu prac nad prezydenckim projektem ustawy o asystencji osobistej, które zakładały pierwotnie, iż zostanie on skierowany do Sejmu do końca 2021 r., co ostatecznie stało się 4 marca 2024 r.

W tym kontekście niepokojące jest zaproponowanie, aby asystencja wchodziła w życie stopniowo w stosunku do kolejnych grup potencjalnych beneficjentów, co przewiduje rządowy projekt ustawy. 

- Wprowadzenie rozwiązania przewidującego 5-letni okres wdrażania asystencji dla wąskiej grupy osób z niepełnosprawnościami w sytuacji, w której społeczność osób z niepełnosprawnościami oczekuje na zakończenie prac nad projektem ustawy niemal 5 lat, uważam za trudne do przyjęcia - napisał RPO.

Wątpliwości budzi także rozważane umożliwienie skorzystania z asystencji osobistej co do zasady osobom pomiędzy 13. a 65. rokiem życia.

Marcin Wiącek prosi o uwzględnienie swych szczegółowych uwag w toku dalszych prac legislacyjnych. Dotyczą one takich kwestii, jak:

• Standardy wynikające z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych
• Dostęp do usług asystenckich
• Budżet osobisty
• Konieczność modyfikacji instytucji ubezwłasnowolnienia
• Możliwość zatrudnienia asystenta osobistego w oparciu o umowę o pracę i waloryzacji wynagrodzeń asystentów
• Możliwość wyboru asystenta osobistego przez użytkownika
• Przeniesienie niewykorzystanych godzin asystencji – różnice między rządowym a poselskim projektem ustawy
• Osoby ubezwłasnowolnione a prawo do złożenia wniosku o przyznanie asystencji
• Okres, na jaki może zostać wydana decyzja przyznająca prawo do asystencji osobistej
• Finansowanie systemu asystencji
• Korzystanie ze wsparcia asystenta osobistego podczas pobytu użytkownika w placówkach ochrony zdrowia
• Uregulowanie systemu asystencji osobistej.

Opinia RPO do połączonego projektu ustawy o asystencji osobistej

Sejm połączył trzy projekty w jeden i 2 września 2026 r. przeprowadził drugie czytanie projektu ustawy. W związku ze skierowaniem projektu do trzeciego czytania RPO zwraca uwagę na zasadnicze kwestie, które wymagają ponownej, wnikliwej analizy.

Krytycznej oceny wymagają:

• Ograniczenie dostępu do usług asystencji osobistej ze względu na wiek
• Ograniczony wymiar godzin wsparcia dostępnego dla beneficjentów systemu
• Okres obowiązywania decyzji przyznającej prawo do asystencji osobistej
• Forma prawna nawiązania współpracy z asystentem osobistym
• Finansowanie systemu asystencji

RPO z zaniepokojeniem przyjmuje też obniżenie w budżecie na 2027 r. środków na programy resortowe z Funduszu Solidarnościowego o 500 mln zł. W ramach Funduszu realizowane są takie programy jak programy asystencji osobistej, opieki wytchnieniowej i centrów opiekuńczo mieszkalnych. Dotychczas programy były realizowane przez jednostki samorządu terytorialnego i organizacje pozarządowe.

Ponadto Sylwia Gregorczyk-Abram podkreśla, że w porównaniu do pierwotnych wersji projektów ustaw zadecydowano o wycofaniu się z szeregu regulacji, które były wskazywane jako zgodne z Konwencją o prawach osób z niepełnosprawnościami.

Wskazuje m.in. na możliwość samozatrudnienia czy też szerokiego wyboru osoby asystenta osobistego. Idea ta została zredukowana do możliwości wskazania osoby asystenta spośród kandydatów znajdujących się w rejestrze lub zwrócenie się o wytypowanie trzech kandydatów i dokonanie wyboru jednego spośród nich. RPO zauważa, że niewątpliwie zmiana ta stanowi krok wstecz względem standardów wynikających z Konwencji.

W związku z tym RPO apeluje o analizę przedstawionych uwag i ich uwzględnienie w toku dalszych prac legislacyjnych.

XI.022.6.2024