Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Przywrócenie ochrony prawa własności w kontekście zasiedzenia służebności przesyłu wymaga stosownej inicjatywy legislacyjnej – pisze Rzecznik Praw Obywatelskich do Ministra Sprawiedliwości  
• Marcin Wiącek zwraca uwagę min. Waldemara Żurka na problem właścicieli nieruchomości, na których wiele lat temu posadowiono tzw. urządzenia przesyłowe, bez wydania stosownej decyzji administracyjnej, co do których istniałyby podstawy do stwierdzenia zasiedzenia służebności przesyłu  
• RPO powołuje się m.in. na korzystne dla obywateli ostatnio wydane dwa wyroki Trybunału Konstytucyjnego, które nie zostały opublikowane w Dzienniku Ustaw 

Źródłem problemu jest wykładnia art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. Dopuszcza ona możliwość nabycia przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa - jeszcze przed wejściem w życie art. 305[1]–305[4] Kodeksu cywilnego - w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu. 

Wykładnia ta wciąż jest obecna w orzecznictwie sądowym. Została ona utrwalona konsekwentną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, honorowaną przez orzekające w sprawach cywilnych sądy powszechne, w zdecydowanej większości spraw.

W ocenie RPO wykładnia jest niezgodna z art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2 Konstytucji RP oraz z art. 1 Protokołu dodatkowego numer 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Powoduje ona nieproporcjonalne ograniczenie konstytucyjnie chronionego prawa własności. Narusza też zasadę zaufania do państwa i tworzonego przez nie prawa poprzez ustalenie stanu prawnego niekorzystnie oddziałującego na sferę prawną obywateli w drodze twórczej wykładni SN.

Narusza ponadto zasadę niedziałania  prawa wstecz, wobec odnoszenia nowej wykładni do dawnych stanów faktycznych. Poszerza ustawowy krąg praw rzeczowych poprzez wykreowanie w drodze analogii nowego prawa rzeczowego (nowego rodzaju służebności). Wprowadza ograniczenie równoznaczne z częściowym wywłaszczeniem bez odszkodowania, przy nieuzasadnionym uprzywilejowaniu przedsiębiorstw przesyłowych względem właścicieli gruntów.

Stanowisko takie RPO przedstawiał w licznych postępowaniach zainicjowanych przed Trybunałem Konstytucyjnym. Nie wydał on jednak merytorycznego rozstrzygnięcia, w wielu przypadkach umarzając postępowania z przyczyn formalnych.

Prawidłowość omawianej wykładni wymaga jednak weryfikacji w kontekście ostatnio wydanych wyroków TK - z 2 grudnia 2025 r. (sygn. akt  P 10/16) i z 3 grudnia 2025 r. (sygn. akt SK 17/18). W pierwszym - podzielając co do zasady zastrzeżenia RPO - TK stwierdził, że wykładnia jest niezgodna z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji. W drugim wyroku TK uznał, że art. 401[1] K.p.c. w zakresie, w jakim nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania w przypadku wydania wyroku TK o niekonstytucyjności określonego znaczenia aktu normatywnego, jest niezgodny z art. 190 ust. 4 Konstytucji.

Wydanie wyroków TK o charakterze interpretacyjnym (zakresowym) nie tworzy sytuacji prawnej, która pozwoli efektywnie chronić konstytucyjne prawa majątkowe osób zwracających się o pomoc do RPO. Oba wyroki nie zostały opublikowane w Dzienniku Ustaw, co może rodzić wątpliwości wobec ich bezpośredniej skuteczności prawnej. Jednocześnie nie można bagatelizować, że w składach TK w obu sprawach brały udział osoby nieuprawnione do orzekania.

Nie ma żadnych gwarancji, że podmioty prawne oczekujące ochrony swych praw majątkowych uzyskają ją w drodze wznowienia sądowych postępowań cywilnych. Nie można wykluczyć, że dany sąd odmówi uwzględnienia obu wyroków TK i odrzuci skargę o wznowienie. Argumentów przemawiających za takim podejściem do wyroków TK dostarcza także orzecznictwo SN ukształtowane, gdy status TK nie budził żadnych wątpliwości. 

Obecna sytuacja prawna może być uznana za kolejny przejaw naruszenia przez organy państwa zasady zaufania do państwa i tworzonego przez nie prawa. RPO nadal dostaje wnioski obywateli ze skargami na naruszenie prawa własności wskutek podzielenia przez sądy zasadności tej wykładni.

Rzecznik prosi MS o stanowisko i rozważenie podjęcia stosownych działań mogących ustrzec obywateli przed uwikłaniem w kolejne postępowania prawne, których ostatecznego rezultatu nie sposób przewidzieć. 

IV.7000.21.2026