Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Wojciech Brzozowski przedstawił Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i Administracji uwagi do projektu ustawy o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (nr UD345). 

Wygaśnięcie ochrony czasowej w razie niezłożenia wniosku o nadanie numeru PESEL ze statusem UKR w określonym terminie

Projekt przewiduje wygaśnięcie ochrony czasowej, jeśli cudzoziemiec nie złożył wniosku o nadanie numeru PESEL ze statusem UKR w 14 dni od dnia przekroczenia granicy RP. Rzecznik zauważa, że w decyzji wykonawczej Rady (UE) 2025/1460 z 15 lipca 2025 r. ws. przedłużenia tymczasowej ochrony wprowadzonej decyzją wykonawczą (UE) 2022/382 przewidziano przedłużenie tymczasowej ochrony wysiedleńców z Ukrainy do 4 marca 2027 r. – bez uzależniania korzystania z tej ochrony od dodatkowych warunków. 

Również decyzja wykonawcza Rady (UE) 2022/382 z 4 marca 2022 r. stwierdzająca istnienie masowego napływu wysiedleńców z Ukrainy w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2001/55/WE, skutkująca wprowadzeniem tymczasowej ochrony, nie przewiduje uzależnienia rozpoczęcia korzystania z ochrony tymczasowej od dopełnienia określonych krajowych wymogów ani możliwości jej wygaśnięcia wobec ich niespełnienia. Obowiązki administracyjne, jak rejestracja osoby objętej ochroną czasową przez złożenie wniosku o nr PESEL ze statusem UKR, mogą służyć realizacji ochrony czasowej, ale nie powinny warunkować samego jej istnienia.

Wprowadzenie dokumentu elektronicznego zamiast papierowego zaświadczenia wydawanego przez Szefa Urzędu ds. Cudzoziemców

W projekcie przesłanym do zaopiniowania przewidziano m.in. możliwość automatycznego uzyskania profilu zaufanego, korzystania z aplikacji mObywatel oraz pobrania, przechowywania i prezentacji dokumentu elektronicznego z aktualnymi danymi pobranymi z rejestru beneficjentów ochrony czasowej, którym nadano numer PESEL. Uzasadniono to tym, że dokument elektroniczny jest tańszy, bardziej wiarygodny i praktyczny niż papierowe zaświadczenia o objęciu ochroną czasową, wydawane dotychczas przez Szefa Urzędu ds. Cudzoziemców.

RPO zwraca jednak uwagę, że wydawanie dokumentu potwierdzającego legalność pobytu i korzystanie z ochrony czasowej w formie elektronicznej może być problematyczne dla osób z niektórymi niepełnosprawnościami oraz starszych. Wśród uchodźców są osoby o zróżnicowanym poziomie kompetencji cyfrowych, w tym zagrożone wykluczeniem cyfrowym, bez dostępu do telefonu z Internetem lub umożliwiającego korzystanie z aplikacji mObywatel. Zasadne wydaje się zachowanie dotychczasowego rozwiązania umożliwiającego uzyskanie papierowego zaświadczenia w szczególnie uzasadnionych przypadkach.

Ograniczenie pomocy polegającej na zapewnieniu beneficjentom ochrony czasowej pobytu i wyżywienia

W projekcie przewidziano nowy system zapewniania pobytu i wyżywienia beneficjentom ochrony czasowej. Ograniczenie takiej możliwości do 60 dni od pierwszego wjazdu do Polski oraz nie dłużej niż przez rok od pierwszego dnia zdarzenia, które było podstawą wydania decyzji Rady UE stwierdzającej istnienie masowego napływu wysiedleńców, skutkuje istotnym ograniczeniem wsparcia dla obywateli Ukrainy, którzy nadal mogą napotykać trudności w usamodzielnieniu się.

Według uzasadnienia, wskazany okres ma być wystarczający dla zapewnienia wsparcia osób przybywających do Polski, a ośrodki zbiorowego zakwaterowania mają z założenia pełnić funkcję wyłączenie interwencyjną i krótkookresową; po upływie tego okresu pomoc powinny otrzymywać jedynie osoby z grup szczególnie wrażliwych. 

Tymczasem osoby z doświadczeniem przemocy, w kryzysie zdrowia psychicznego, w trudnej sytuacji materialnej czy życiowej lub osoby pracujące, ale bez środków na komercyjny najem mieszkania, mogą wymagać dłuższej pomocy w zakwaterowaniu. Projekt nie przewiduje jednak indywidualnej oceny sytuacji danej osoby. Zakłada zaś zawężenie katalogu osób uznawanych za należące do grup wrażliwych w porównaniu z ustawą z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy.

Zgodnie zaś z art. 13 ust. 1 dyrektywy Rady UE 2001/55/WE z 20 lipca 2001 r. w sprawie minimalnych standardów przyznawania tymczasowej ochrony na wypadek masowego napływu wysiedleńców oraz środków wspierających równowagę wysiłków między Państwami Członkowskimi związanych z przyjęciem takich osób wraz z jego następstwami państwa UE zapewnią osobom korzystającym z tymczasowej ochrony dostęp do odpowiedniego zakwaterowania oraz, gdzie konieczne, niezbędne środki do uzyskania zakwaterowania. Przepis ten nie przewiduje możliwości czasowego ograniczenia wsparcia w zakwaterowaniu.

Uchylenie przepisów dotyczących działań podejmowanych w celu połączenia rodziny

Projekt przewiduje uchylenie artykułu dotyczącego działań Szefa Urzędu ds. Cudzoziemców w celu połączenia cudzoziemca korzystającego z ochrony czasowej w RP z innymi członkami jego rodziny. 

Rozwiązanie to budzi wątpliwości w kontekście art. 15 dyrektywy 2001/55/WE, który zobowiązuje państwa członkowskie do doprowadzenia do połączenia rodzin, gdy poszczególni członkowie tej samej rodziny korzystają z tymczasowej ochrony w różnych państwach członkowskich, z uwzględnieniem życzeń samych rodzin. Zgodnie z dyrektywą także wówczas, gdy członek rodziny rozdzielonej korzysta z tymczasowej ochrony w jednym państwie członkowskim, a jeden bądź więcej członków jego rodziny nie znajduje się jeszcze w żadnym państwie członkowskim, to państwo członkowskie, na którego terenie członek rodziny rozdzielonej korzysta z tymczasowej ochrony, doprowadza do połączenia członków rodziny, którzy wymagają ochrony, z członkiem rodziny rozdzielonej, jeżeli członkowie rodziny spełniają określone kryteria.

Uchylenie przepisów dotyczących odstąpienia od wszczęcia lub umorzenia postępowania w sprawie zobowiązania obywatela Ukrainy do powrotu

Uchylony ma być przepis, który w określonych przypadkach umożliwiał niewszczynanie postępowania w sprawie zobowiązania cudzoziemca do powrotu wobec obywatela Ukrainy oraz umorzenie wszczętego postępowania, jeżeli przemawiał za tym ważny interes tego obywatela. Pozwalało to na elastyczne reagowanie na szczególnie uzasadnione sytuacje życiowe obywateli Ukrainy, uwzględniając realia konfliktu zbrojnego.

W decyzji wykonawczej Rady (UE) 2025/1460, w której ponownie przedłużono tymczasową ochronę dla wysiedleńców z Ukrainy, podkreślono, że sytuacja w Ukrainie nie pozwala na powrót większości z nich do kraju w bezpiecznych i trwałych warunkach. 
W tym kontekście adekwatne wydaje się zachowanie podstawy prawnej do niewszczynania postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu lub umorzenia postępowania oraz pozostawienie organowi możliwości indywidualnej oceny, czy na gruncie konkretnej sprawy została spełniona przesłanka ważnego interesu obywatela Ukrainy.

Przedłużenie okresu spoczywania terminów załatwiania przez wojewodów określonych spraw administracyjnych do 4 marca 2027 r.

Zakłada się przedłużenie do 4 marca 2027 r. okresu, w którym nie rozpoczyna się bieg terminów w postępowaniach wojewodów w sprawach zezwoleń na pobyt czasowy, pobyt stały, pobyt rezydenta długoterminowego UE lub ich cofnięcia oraz zmiany (a bieg rozpoczęty ulega zawieszeniu).

RPO wielokrotnie wyrażał krytyczne stanowisko wobec tego rozwiązania. Pozbawiło ono cudzoziemców możliwości wywarcia wpływu na szybkość załatwienia ich sprawy. Problem wzrostu liczby wniosków o udzielenie zezwoleń na pobyt nie powinien być rozwiązywany przez pozbawienie cudzoziemców przysługujących im dotychczas środków prawnych dotyczących bezczynności, przewlekłości lub naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy bez zbędnej zwłoki.

Uchylenie przepisu umożliwiającego obywatelom Ukrainy ubieganie się o stypendium socjalne lub kredyt studencki

Zasadne wydaje się ponowne rozważenie kształtu przepisów przejściowych. RPO zwraca uwagę na planowane wygaszenie regulacji ustawy o pomocy dotyczących uprawnień studentów-obywateli Ukrainy. Przewiduje się uchylenie artykułu umożliwiającego im ubieganie się o stypendium socjalne lub kredyt studencki. Ze względu na specyfikę roku akademickiego rozwiązania przejściowe powinny ograniczać ryzyko zmian sytuacji studentów w trakcie jego trwania.

Umożliwienie ubiegania się o zezwolenia na pobyt czasowy oraz powiązanie złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej z utratą statusu ochrony czasowej

Projekt przewiduje umożliwienie wysiedleńcom z Ukrainy ubiegania się o różne zezwolenia na pobyt czasowy bez utraty statusu ochrony czasowej. Jednocześnie zakłada utrzymanie rozwiązania, że złożenie wniosku o ochronę międzynarodową skutkuje utratą statusu ochrony czasowej. 

Jakkolwiek samo umożliwienie ubiegania się o zezwolenie na pobyt czasowy zasługuje na pozytywną ocenę, to połączenie tego z wyłączeniem możliwości jednoczesnego korzystania z ochrony czasowej i ubiegania się o ochronę międzynarodową może prowadzić do daleko idącej niepewności prawnej i wykluczenia osób, które nie będą w stanie spełnić warunków uzyskania któregokolwiek z zezwoleń na pobyt czasowy. 

Na rozważenie zasługuje zatem wykreślenie tego przepisu. Warto zaś rozważyć możliwość ubiegania się o zezwolenie na pobyt stały lub zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego UE – na wzór projektowanego zezwolenia na pobyt czasowy

                                                                                    x       x       x 

Rzecznik zwraca też uwagę na bardzo krótki termin wyznaczony na zaopiniowanie projektu. Choć jest to termin instrukcyjny, w praktyce znacząco utrudnia przeprowadzenie pogłębionej analizy projektowanych rozwiązań. Przy tak kompleksowych zmianach ograniczony czas na zapoznanie się z projektem i ocenę jego skutków może prowadzić do pominięcia istotnych aspektów prawnych i systemowych. Budzi to wątpliwości z punktu widzenia standardów prawidłowej legislacji

XI.022.12.2025