Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Świadek przesłuchiwany w postępowaniu podatkowym nie może mieć pełnomocnika - uznają organy podatkowe, co potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych
• Istnieją jednak uzasadnione wątpliwości, czy obecne przepisy gwarantują pełną ochroną świadka w takim postępowaniu
• Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich występuje w tej sprawie do Ministerstwa Finansów

W BRPO jest badana sprawa obywatela, któremu odmówiono zgody na obecność pełnomocnika podczas przesłuchania w roli świadka w postępowaniu podatkowym. Urząd Celno-Skarbowy poinformował skarżącego, że Ordynacja podatkowa nie przewiduje udziału pełnomocnika świadka w przesłuchaniu. 

Skarżący uznaje  to za sprzeczne z art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 i art. 42 ust. 2 Konstytucji RP, art. 6 ust. 3 lit. c Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 47 i 48 Karty Praw Podstawowych UE.

Zarzuty obywatela uwidoczniają lukę, która uniemożliwia udział profesjonalnego pełnomocnika w przesłuchaniu świadka. Tryb czynności dowodowej przesłuchania świadka nie został bowiem uregulowany w Ordynacji podatkowej, co wydaje się jej istotną wadą. Z art. 138a § 1 Op. wynika, że przez pełnomocnika może działać strona. A contrario przyjmuje się zatem, że przez pełnomocnika nie może działać uczestnik postępowania, który nie ma statusu strony, jak np. świadek, biegły.

Pogląd ten potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych. W wyroku z 18 listopada 2022 r. sygn. I FSK 1321/22 NSA wskazał, że charakter udziału świadka w postępowaniu podatkowym uzasadnia wyłączenie możliwości jakiejkolwiek ingerencji pełnomocnika w zeznania oraz samą jego obecność. Przesłuchanie powinno odbyć się w warunkach wyłączających ingerencję osób trzecich. Według sądu prawidłowość i rzetelność gwarantuje m.in. obowiązek pouczenia świadka o możliwości odmowy zeznań i odpowiedzi na pytania.

Analiza problemu wskazuje, że istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, czy przepisy gwarantują pełną ochroną świadka w postępowaniu podatkowym. W określonych sytuacjach zeznania świadka mogą narazić go na odpowiedzialność karną i karno–skarbową oraz  na wszczęcie odrębnego postępowania. Status osoby przesłuchiwanej może się zatem przekształcić ze świadka w podejrzanego.

W praktyce fiskus wzywa na świadków osoby działające na rzecz podmiotów gospodarczych lub ich kontrahentów, np. w przypadku postępowań ws. weryfikacji rozliczeń podatnika w zakresie podatku od towarów i usług. Ich zeznania wskazujące na pewne nieprawidłowości mogą potencjalnie narazić na zarzut naruszenia prawa podatkowego.

Dlatego istnieje potrzeba właściwego zapewnienia interesów świadka, zwłaszcza gdy może on ponieść ujemne konsekwencje wyjaśnień przekazanych organowi podatkowemu.

Dyrektor Zespołu Zespół Prawa Administracyjnego i Gospodarczego BRPO Piotr Mierzejewski prosi o stanowisko dyrektor Departamentu Orzecznictwa Podatkowego MF Elżbieta Banaszewską–Miałkowską. Pyta, czy wpływały skargi obywateli w tym zakresie i czy resort dostrzega potrzebę zmian legislacyjnych umożliwiających świadkom uzyskanie pełniejszej ochrony postępowaniach podatkowych. Mogłoby to polegać np. na wprowadzeniu podstawy prawnej ustanowienia pełnomocnika przez świadka z jednoczesnym ograniczeniem możliwości ingerencji pełnomocnika w postępowanie. 

V.511.432.2025