Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Obywatelce odmówiono świadczenia pielęgnacyjnego na opiekę nad niepełnosprawnym synem, bo pozostawała w stosunku pracy
• Wskazywała ona, że "rezygnacja z zatrudnienia” nie wyklucza pozostawania w stosunku pracy, jeśli opiekun jest na urlopie wychowawczym. Argumentację tę odrzuciły SKO i sądy administracyjne
• Rzecznik Praw Obywatelskich przystąpił do jej skarg kasacyjnych, wskazując, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku wydanym w prawidłowym formalnie składzie,  a nieopublikowanym w "Dzienniku Ustaw", stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych
• Marcin Wiącek podkreśla, że termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania na podstawie wyroku TK otwiera się z dniem jego wydania, a nie z dniem jego ogłoszenia w "Dzienniku Ustaw"
• Kryzys konstytucyjny nie powinien negatywnie odbijać się na sytuacji prawnej obywateli. Dlatego wątpliwości prawne związane z brakiem publikacji orzeczenia nie powinny być w tej sprawie rozstrzygane na niekorzyść jednostki. 

Rzecznik zgłosił udział w trzech postępowaniach przed NSA ze skarg obywatelki (sygn. akt I OSK 1994/25, I OSK 1995/25, I OSK 1996/25). Wniósł o ich uwzględnienie.

Historia sprawy 

Skarżąca starała się o uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego na opiekę nad niepełnosprawnym synem. 

Organy administracyjne odmówiły, ponieważ skarżąca pozostawała w stosunku pracy z wojewódzkim urzędem ochrony zabytków, co w ich ocenie wykluczało możliwość przyznania świadczenia. Stanowisko organów administracji opierało się na art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunom "jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej".  

Skarżąca podjęła trzy próby uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Za każdym razem argumentowała, że "rezygnacja z zatrudnienia” nie wyklucza pozostawania w stosunku pracy, jeśli opiekun pozostaje na urlopie wychowawczym. Argumentacja ta jednak została odrzucona przez Samorządowe Kolegia Odwoławcze i sądy administracyjne.

Wyrokiem z 4 grudnia 2025 r. (sygn. SK 50/22) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wobec osoby przebywającej na urlopie wychowawczym i sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem. Wyrok zapadł w prawidłowym formalnie składzie, mimo to nie został on ogłoszony w Dzienniku Ustaw.

Nie jest to pierwsze orzeczenie, którego rząd nie opublikował. Od marca 2024 r. Rządowe Centrum Legislacji na polecenie Prezesa Rady Ministrów odmawia publikowania wszelkich orzeczeń TK. 

Rzecznik interweniował w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w sprawie innego nieogłoszonego wyroku TK. KPRM odpowiedziała, że „naruszenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i prawa w działalności Trybunału Konstytucyjnego przybrały skalę, która uniemożliwia temu organowi wykonywanie ustrojowych zadań w zakresie kontroli konstytucyjności prawa, w tym ochrony praw człowieka i obywatela”.

Należy podkreślić, że – niezależnie od powszechnie znanych problemów dotyczących udziału w czynnościach orzeczniczych TK osób nieuprawnionych do orzekania, a także wadliwości procedury poprzedzającej powołanie Prezesa TK – w przepisach powszechnie obowiązującego prawa nie ma podstawy prawnej dla odmowy urzędowego ogłoszenia wyroku TK. W szczególności rola KPRM ma charakter techniczny i nie może polegać na weryfikowaniu ważności czy legalności orzeczeń. Podstawy prawnej odmowy publikowania orzeczeń TK – zwłaszcza gdy chodzi o orzeczenia wydane bez udziału osób nieuprawnionych do orzekania – nie tworzą ponadto orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ani Trybunału Sprawiedliwości UE. To rolą sądów, a nie władzy wykonawczej, jest ocena na gruncie konkretnej sprawy, czy i jaki skutek prawny wywołało dane orzeczenie TK.

W skargach z 18 grudnia 2025 r. obywatelka wniosła o wznowienie postępowań sądowo-administracyjnych w trzech jej sprawach, powołując się na wyrok TK.

Problem prawny

Głównym problemem prawnym jest pytanie, czy wyrok TK nieogłoszony w "Dzienniku Ustaw" wywołuje jakiekolwiek skutki prawne - w szczególności, czy może być podstawą wznowienia postępowania sądowo-administracyjnego na podstawie art. 272 §1 p.p.s.a. Zagadnienie to ma charakter precedensowy. 

RPO jest świadom, że dotychczas komentarze do art. 272 p.p.s.a. jednomyślnie wskazywały ogłoszenie wyroku TK w "Dzienniku Ustaw" jako warunek dopuszczalności wznowienia postępowania. Zagadnienie to jest dalekie od rozstrzygnięcia - żaden komentarz do p.p.s.a. nie wspomina o problemie skutków wyroków TK nieogłoszonych w dzienniku urzędowym na skutek świadomej decyzji rządu.

W piśmie procesowym do NSA Marcin Wiącek przedstawia obszerną argumentację ws. skutków prawnych orzeczenia TK ogłoszonego na sali rozpraw, ale nieogłoszonego w dzienniku urzędowym.

Wyrok TK o niekonstytucyjności danego przepisu wywołuje trzy skutki:

• skutek derogacyjny, czyli utratę mocy prawnej zakwestionowanego przepisu;
• obalenie domniemania konstytucyjności zakwestionowanego przepisu;
• powstanie podstawy do wznowienia postępowania sądowego w sprawie rozstrzygniętej na podstawie niekonstytucyjnego przepisu.

W ocenie RPO ogłoszenie wyroku TK w „Dzienniku Ustaw” konieczne jest wyłącznie do ziszczenia się skutku nr 1. Do ziszczenia się skutków nr 2 i 3 dochodzi zaś dniem wydania orzeczenia i ogłoszenia go na sali rozpraw.  

Rzecznik w piśmie przedstawia szczegółowe argumenty prawne przemawiające za tym stanowiskiem.

Dopuszczalność wznowienia postępowania na podstawie wyroku TK ogłoszonego na sali rozpraw, ale nieogłoszonym w dzienniku urzędowym

Art. 272 p.p.s.a. nie formułuje wprost wymogu ogłoszenia orzeczenia TK w dzienniku urzędowym. Zgodnie z jego §1 można żądać wznowienia postępowania, gdy TK "orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą”. §2 stanowi zaś, że początkiem biegu trzymiesięcznego terminu na wniesienie skargi jest "dzień wejścia w życie orzeczenia TK". W ocenie RPO można argumentować, że dniem tym w rozumieniu art. 272 §2 p.p.s.a. jest jego ogłoszenie na sali rozpraw.

Dlatego należy przyjąć, że termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania na podstawie wyroku TK otwiera się z dniem jego wydania, a nie z dniem jego ogłoszenia w "Dzienniku Ustaw" - podkreśla Marcin Wiącek.

Przepis, na którego podstawie odmówiono skarżącej świadczenia, był od początku krytykowany, w tym przez RPO, jako rozwiązanie niesprawiedliwe i niekonstytucyjne. Stanowisko to podzielił TK. Kryzys konstytucyjny, którego elementem jest zapoczątkowane w 2024 r. zaniechanie publikowania orzeczeń TK, nie powinien negatywnie odbijać się na sytuacji prawnej obywateli. Dlatego też wątpliwości prawne związane z brakiem publikacji orzeczenia nie powinny być w tej sprawie rozstrzygane na niekorzyść jednostki.

VII.7064.1.2025