Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Rzecznik Praw Obywatelskich przekazał Ministerstwu Sprawiedliwości uwagi do projektu noweli Kodeksu karnego (UD333). Przewiduje on wyeliminowanie z art. 196 k.k. o obrazie uczuć religijnych kary pozbawienia wolności - pozostałaby kara ograniczenia wolności lub grzywna. Zdaniem RPO proponowana zmiana mieści się w sferze swobody politycznej ustawodawcy.
• Projektowane przepisy nie stanowią środka koniecznego do wykonania wyroku ETPC w sprawie Rabczewska przeciwko Polsce

Natomiast w wyroku TK z 6 października 2015 r, SK 54/13, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 196 k.k. jest zgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim penalizuje obrazę uczuć religijnych innych osób przez publiczne znieważenie przedmiotu czci religijnej, podlegającą karze grzywny. Jednak zdaniem TK zagrożenie karą pozbawienia wolności jest środkiem nadmiernie dolegliwym.

Celem projektu ma być dostosowanie krajowego porządku prawnego do wymagań wynikających z wyroku ETPC ws. Rabczewska przeciwko Polsce z 15 września 2022 r., 8257/13.

W uzasadnieniu projektu wskazano: "ETPC uznał, że wymierzenie kary grzywny aż pięćdziesięciokrotnie wyższej niż najmniejsza kwota grzywny było zbyt wysoką karą w zakresie obrazy uczuć religijnych. Jeśli zaś za zbyt surową uznana została kara grzywny, to tym bardziej za taką uznać należy karę pozbawienia wolności. Tym samym zasadne jest usunięcie kary pozbawienia wolności z treści art. 196 k.k.".

Zdaniem RPO zasadniczym problemem był sam fakt skazania z uwagi na wadliwą ocenę realizacji znamion czynu i brak należytego wyważenia interesu prywatnego (swobody wypowiedzi) z interesem publicznym (ochroną wolności religii) - a nie wysokość sankcji karnej. 

Sądy krajowe nie oceniły kompleksowo kontekstu wypowiedzi i nie przeprowadziły rzetelnego balancing test. Nie wykazały, że ingerencja w wolność wypowiedzi była wymagana dla zapewnienia pokojowego współistnienia osób o różnych poglądach religijnych. Wypowiedź nie stanowiła zaś ani mowy nienawiści ani ataku na religię czy doktrynę religijną, który mógłby prowadzić do nietolerancji - głosi opinia.

W celu wdrożenia wyroku ETPC konieczna jest zmiana praktyki sądów i prokuratur, przede wszystkim w wyniku uwzględniania w orzecznictwie krajowym aktualnego standardu ochrony praw i wolności jednostki, wynikającego z orzecznictwa ETPC. 

Wykonanie wyroku powinno koncentrować się na działaniach pozalegislacyjnych: upowszechnianiu standardów ETPC, szkoleniach sędziów i prokuratorów, wytycznych dla prokuratury oraz poprawie dostępności tłumaczeń orzeczeń ETPC. Bezpośredniej reakcji ustawodawcy i inicjatywy legislacyjnej wymagają zaś inne wyroki ETPC ws. problemów systemowych, jak wyrok Pietrzak, Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce czy Bednarek i inni przeciwko Polsce.

Według RPO projekt realizuje zaś wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 października 2015 r. (SK 54/13). TK uznał, że zagrożenie grzywną za to przestępstwo jest karą adekwatną, nienadmiernie dolegliwą i proporcjonalną. Natomiast Trybunał krytycznie wypowiedział się o zagrożeniu karą pozbawienia wolności.

II.564.2.2026