Biuletyn Informacji Publicznej RPO

12 maja 2026 r. rzecznik praw obywatelskich Marcin Wiącek przedstawił informację o działalności RPO oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela w roku 2025 na posiedzeniu sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. Rzecznik odpowiadał też na pytania posłów.

W posiedzeniu Komisji uczestniczyli również: ZRPO Stanisław Trociuk, zastępca Dyrektora Zespołu ds. wykonywania kar Jolanta Nowakowska i dyrektor Zespołu Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur Rafał Kulas.

Wystąpienie RPO Marcina Wiącka

Na wstępie RPO Marcin Wiącek przypomniał, że podstawową kompetencją RPO jest analizowanie wniosków wpływających od obywateli dotyczących naruszenia wolności i praw człowieka przez organy władzy publicznej.

W 2025 roku do Biura RPO wpłynęło ok. 25600 nowych spraw. Pracownicy odbyli ok. 30600 rozmów telefonicznych i przyjęli 2200 interesantów.

Poza biurem w Warszawie, RPO ma trzy biura Pełnomocników Terenowych - we Wrocławiu, Gdańsku i Katowicach - oraz działa 7 punktów przyjęć interesantów - w Białymstoku, Bydgoszczy, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Szczecinie i Wałbrzychu.

Rzecznik zwrócił uwagę na znaczącą liczbę spraw kierowanych do BRPO od cudzoziemców. W 2025 r. było to 4000 wniosków. Dotyczą one w większości problemów z legalizacją pobytu i przewlekłości postępowania w tych sprawach. Jest to problem systemowy, który wynika m.in. z braku odpowiedniej liczby pracowników w urzędach. RPO podał przykład mazowieckiego urzędu wojewódzkiego, w którym odnotowano wpływ na poziomie 6300 wniosków o uznanie za obywatela polskiego, a ich rozpoznawaniem zajmowało się tylko 4 pracowników.

Znaczną część wniosków stanowią prośby o skorzystanie z nadzwyczajnego środka zaskarżenia względem prawomocnego orzeczenia sądu. W blisko połowie spraw wnioskodawcy nie oczekują podejmowania działań przez RPO, ale zwracają się o informację na temat obowiązującego stanu prawnego czy wyjaśnienia dotyczące sytuacji prawnej.

Zgodnie z ustawą, w zależności od specyfiki sprawy, RPO przedstawia wystąpienia problemowe, w szczególności dotyczące zmiany prawa. W roku 2025 było 204 takich wystąpień.

Korzystając ze środków procesowych Rzecznik w 2025 r. skierował 21 skarg nadzwyczajnych i wniósł 83 kasacje lub skargi kasacyjne do Sądu Najwyższego. W 17 przypadkach RPO przystąpił do postępowań przed Trybunałem Konstytucyjnym, a w 20 przypadkach doszło do przystąpienia do postępowań przed sądami administracyjnymi - w różnych formach i na różnych ich etapach. RPO brał udział również w postępowaniach przed europejskimi trybunałami - TSUE i ETPC.

Szczególne zadania RPO

Działając jako Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur w 2025 r. pracownicy Biura RPO odbyli 111 wizytacji miejsc pozbawienia wolności rozumianych szeroko (jednostki policji, straży granicznej, szpitale psychiatryczne, zakłady karne, areszty śledcze, domy pomocy społecznej, placówki całodobowej opieki, izby wytrzeźwień, młodzieżowe ośrodki wychowawcze, zakłady poprawcze, schroniska dla nieletnich).

RPO zwrócił uwagę na istotny problem związany z nierespektowaniem uprawnień KMPT. Niektóre jednostki Policji odmawiają pracownikom Biura RPO wydania nagrań z monitoringu obrazujących traktowanie osób zatrzymanych. Dzieje się tak mimo że MSWiA, na wniosek RPO, wydało wytyczne nakazujące Policji udostępnianie tych materiałów. - To bardzo istotne ograniczenie mandatu KMPT, które nie pozwala na rzetelną kontrolę traktowania osób zatrzymanych - zaznaczył Marcin Wiącek.

RPO pełni również funkcję tzw. organu równościowego na podstawie przepisów prawa UE. W 2025 r. wpłynęło 614 wniosków dot. naruszenia zakazu dyskryminacji. Większość z nich dotyczyła dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, ale także narodowość czy płeć.

RPO jest organem monitorującym wdrażanie Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, a także od 25 grudnia 2024 r. Rzecznik przyjmuje zgłoszenia zewnętrzne od sygnalistów. W 2025 r wpłynęło 690 zgłoszeń, z czego ok 30% spełniało warunki zgłoszenia zewnętrznego w świetle ustawy o ochronie sygnalistów. W Biurze RPO rozpoznanych zostało ponadto 14 zgłoszeń dotyczących naruszenia wolności lub praw jednostki.

W BRPO działają komisje ekspertów – ds. przeciwdziałania bezdomności, ds. zdrowia psychicznego, ds. zdrowia, ds. klimatu i przestrzeni, ds. osób starszych, ds. osób głuchych, a także Rada osób z niepełnosprawnościami. BRPO współpracuje regularnie z organizacjami pozarządowymi, w szczególności z koalicją organizacji pozarządowych Nasz Rzecznik. Na podstawie posiedzeń i kontaktów z ekspertami w ramach tych gremiów w BRPO przygotowywane są wystąpienia, organizowane konferencje, warsztaty, kampanie jak np. projekt wybory dostępne dla wszystkich zachęcający do kontroli lokali wyborczych z punktu widzenia ich dostosowania do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

W BRPO, we współpracy z placówkami naukowymi, prowadzone są również badania eksperckie. W szczególności w ostatnim czasie przeprowadzono badania nt.: molestowania i molestowania seksualnego w sporcie wyczynowym, realizacji przez gminy obowiązku dowozu dzieci z niepełnosprawnościami do placówek edukacyjnych, dostępu osób starszych do usług społecznych na terenach wiejskich, a także na temat bezpieczeństwo i godność jako elementy budujące dobrostan uczniów w spektrum autyzmu. Rekomendacje zawarte w raportach z tych badań są przedstawiane właściwym instytucjom oraz wykorzystywane w bieżącym rozpoznawaniu spraw.

Pracownicy Biura RPO przeprowadzili też liczne szkolenia i warsztaty jak np. warsztaty dotyczące prawa do dostępności realizowane wspólnie z PFRON, jak również szkolenia pracowników KMPT dla pracowników DPS, placówek całodobowej opieki, funkcjonariuszy policji, straży granicznej, służby więziennej czy studentów.

Rzecznik zwrócił uwagę, że regularnie odbywają się trójstronne spotkania zastępcy RPO Wojciecha Brzozowskiego i pracowników Biura RPO z przedstawicielami Ministra Sprawiedliwości i Służby Więziennej poświęcone bieżącemu omawianiu problemów związanych z kompetencjami RPO.

BRPO zorganizowało też liczne konferencje i seminaria dotyczące m.in. praw osób starszych, ośrodków interwencji kryzysowej, planowania i zagospodarowania przestrzennego, ochrony konsumentów w relacjach z bankami, kontroli operacyjnej czy środków zapobiegawczych.

Rzecznik zwrócił uwagę, że Biuro RPO nadal zmaga się z problemami finansowymi. Wskazał na zbyt niski budżet, zwłaszcza w części dotyczącej wynagrodzeń. Wynagrodzenia pracowników BRPO są nieadekwatne do ich kompetencji i nakładu pracy, a ponadto istotnie niższe od wynagrodzeń na analogicznych stanowiskach w innych instytucjach publicznych o porównywalnym statusie ustrojowym.

Uwagi generalne dot. stanu przestrzegania wolności i praw człowieka w roku 2025

Marcin Wiącek podkreślił, że najważniejszym w jego ocenie problemem jest w dalszym ciągu kryzys władzy sądowniczej w Polsce. Przypomniał swoje stanowiska, zgodnie z którymi dla rozwiązania tego kryzysu konieczne jest wdrożenie standardów z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Obecna sytuacja znacznie obciąża sądy i sprawia wielkie trudności obywatelom, w których sprawach postępowania sądowe przedłużają się z uwagi na wnioski o wyłączenie sędziów i testy niezawisłości; obywatele nie mogą być również pewni co do skuteczności wydawanych wyroków – wskazał rzecznik. 

W odniesieniu do prokuratury Marcin Wiącek wskazał, że należy kontynuować prace nad rozdzieleniem roli Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego. Zastrzeżenia budzi również brak kontroli sądowej nad czynnością postawienia zarzutów przez prokuratora - z uwagi na to, że czynność ta wpływa na prawa jednostki i może być wobec niej stygmatyzujące.

Rzecznik ponownie zwrócił uwagę na to, że niektóre regulacje dot. traktowania cudzoziemców, wprowadzone w reakcji na sytuację na granicy polsko-białoruskiej, naruszają Konstytucję i prawo międzynarodowe. Chodzi o praktykę zawracania cudzoziemców do granicy państwowej na podstawie przepisów rozporządzenia i zawieszenie prawa do ochrony międzynarodowej.

Dalszej poprawy wymagają przepisy dotyczące kontroli operacyjnej. W stanie obecnym narzędzia te są wykorzystywane zbyt powszechnie, a kontrola sądowa nad nimi pozostaje iluzoryczna. Na wykonanie czekają wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 2014 r. i wyrok ETPC w sprawie Pietrzak, Bychawska, Siniarska i inni p-ko Polsce. RPO przedstawił dwa raporty podsumowujące te standardy i przedstawiające rekomendacje Rzecznika w tej sprawie.

Wiele miejsca w swoim wystąpieniu Marcin Wiącek poświęcił prawom osób pozbawionych wolności – zwłaszcza zatrzymanych, tymczasowo aresztowanych, odbywających karę pozbawienia wolności. Od wielu lat brakuje przepisów gwarantujących humanitarne traktowanie osób zatrzymanych pozostających w gestii Policji, służb i prokuratury – chodzi między innymi o prawo do posiłku i przerwy w trakcie wielogodzinnych czynności procesowych. Potrzebne są gwarancje kontaktu z obrońcą przed pierwszym przesłuchaniem, a same przesłuchania powinny być rejestrowane. Nadużywane jest również stosowanie kajdanek.

W dalszym ciągu systemowo nadużywane jest tymczasowe aresztowanie, które powinno być wyjątkowym i najostrzejszym środkiem zapobiegawczym wobec oskarżonego, a jest regułą. Wynika to zarówno z przepisów prawa, jak i praktyki stosowania go przez sądy.

Marcin Wiącek zwrócił uwagę, że systematycznie poprawiają się warunki bytowe w jednostkach penitencjarnych – wraz z remontami poprawia się poszanowanie prywatności więźniów m.in. Poprzez zabudowywanie kącików sanitarnych i likwidację dużych, wieloosobowych cel. Zdarzają się jednak przypadki niewłaściwego traktowania więźniów, zwłaszcza stosowania wobec nich zbyt daleko idących represji. Rzecznik przywołał w tym kontekście przypadki udzielania przepustek na uroczystości rodzinne w odzieży ochronnej i pod konwojem. 

W swoim wystąpieniu Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał też na szereg problemów o charakterze generalnym, które wymagają pilnych zmian ustawodawczych. RPO podkreślił, że konieczna jest zmiana ustawy o radiofonii i telewizji, gdyż obecne zasady kształtowania mediów publicznych są niekonstytucyjne i nie zapewniają im niezależności. Rzecznik omówił także potrzebę wykonania wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości UE, co wiąże się z wprowadzeniem rozwiązań dla par osób tej samej płci. Rzecznik przypomniał, że niedawno Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał wyrok nakazujący dokonanie transkrypcji aktu małżeństwa zawartego w innym kraju Unii Europejskiej. Ten wyrok też wymaga wdrożenia do polskiego porządku prawnego.

W obszarze spraw bytowych Rzecznik zwrócił uwagę na napływające do biura skargi dotyczące braku dostępu do mieszkań oraz niewywiązywania się gmin z obowiązków polityki mieszkaniowej. RPO zasygnalizował, że system świadczeń socjalnych wymaga przemyślenia, ponieważ zbyt niskie kryteria dochodowe nie uwzględniają inflacji i wzrostu kosztów utrzymania. Wskazał również, że obywatele czują się pokrzywdzeni kryteriami dostępu do nowych świadczeń, takich jak tzw. renta wdowia.

Rzecznik bardzo silnie zaakcentował problem braku ośrodków interwencji kryzysowej, zaznaczając, że choć te instytucje ratują życie, ich liczba w Polsce jest dalece niewystarczająca względem ustawowych obowiązków powiatów. W kontekście praw dziecka RPO uznał za niepokojący brak dostępności pieczy zastępczej oraz zwrócił uwagę na zjawisko „sharentingu”, które jego zdaniem wymaga uregulowania prawnego.

Wiele uwagi RPO poświęcił krytyce praktyk Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, szczególnie w zakresie wstecznego kwestionowania prawa do świadczeń wobec kobiet w ciąży i matek. Rzecznik wskazał, że domniemanie o naganności zatrudnienia kobiet w ciąży oraz brak możliwości odzyskania składek sprzed więcej niż pięciu lat budzi istotne zastrzeżenia z punktu widzenia sprawiedliwości społecznej.

W kwestii osób z niepełnosprawnościami Rzecznik postulował całkowitą zmianę filozofii państwa, kładąc nacisk na uchwalenie ustawy o asystencji osobistej oraz zastąpienie ubezwłasnowolnienia systemem wspieranego podejmowania decyzji. 

Na swojej wypowiedzi na zakończenie RPO wspomniał, że w jego informacji rocznej znajduje się wiele innych postulatów dotyczących naprawy systemu ochrony zdrowia oraz ochrony praw podatników i konsumentów, w tym osób oszukanych na rynkach finansowych.

Dyskusja i pytania posłów

W trakcie dyskusji Marcin Wiącek był pytany m.in. o to, które obszary naruszeń praw obywatelskich uznaje za najpoważniejsze i wymagające najpilniejszej reakcji ustawodawcy. W odpowiedzi wskazał na konieczność pilnego przywrócenia pewności prawa i waloru orzeczeń sadowych. – To najważniejsze. Obywatele nie są pewni, czy orzeczenie w ich sprawie nie zostanie kiedyś podważone. To najważniejsza sprawa do rozwiązania przez parlament. Może być bardzo szeroki katalog ustawowych praw i wolności, ale to bez znaczenia, gdy nie działa mechanizm ochrony tych praw i wolności – mówił RPO.

Przy pytaniu o najciekawsze sprawy z ostatnich 5 lat Rzecznik wskazał, że każdy problem, który trafia do Biura RPO jest problemem człowieka potrzebującego pomocy - dlatego woli mówić nie o problemach ciekawych, a o problemach trudnych. Na przykład teraz RPO zajmuje się niezwykle trudnym problemem dotyczącym kilku bloków warszawskiej spółdzielni mieszkaniowej „Koło” w związku ze stanem prawnym gruntów, na których posadowione są budynki spółdzielni oraz roszczeń zbytych przez reaktywowaną w 1994 r. przedwojenną spółkę. Bardzo skomplikowana sytuacja dotyczy ok. 400 mieszkań i mieszkających w nich rodzin.

W odpowiedzi na pytanie o sprawy zatrzymania urzędniczek Ministerstwa Sprawiedliwości, ks. M. Olszewskiego, posła M. Romanowskiego i posła D. Mateckiego rzecznik podkreślił, że nie posiada kompetencji do interwencji co do podstaw prawnych zatrzymania. Dopiero po zapadnięciu prawomocnego wyroku RPO może wnieść w takiej sprawie kasację. Rzecznik jest natomiast uprawniony do weryfikowania warunków bytowych i traktowania osób pozbawionych wolności, i korzystał z tych uprawnień w tej sprawie.

RPO był proszony o opinię odnośnie do wyboru sędziów kandydatów do Krajowej Rady Sądownictwa, na czym powinno polegać 15 członków KRS sędziów. Marcin Wiącek zaznaczył, że wskazanie modelowego rozwiązania nie jest zadaniem RPO, a orzecznictwo międzynarodowe wyznacza jedynie ramy, a nie konkretne rozwiązanie proceduralne. Wskazał, że w zarzutach o „upolitycznienie” procedury wyboru do KRS nie chodzi o to, by decyzja w zakresie powołania nie była podejmowana przez parlament, a o to, by istniały gwarancje, iż sędzia wybrany do KRS mógł być uznany za reprezentanta środowiska sędziowskiego. Dlatego procedura powinna być skonstruowana w taki sposób, niezależnie od tego kto ostatecznie podejmuje decyzje o nominacji, żeby sędzia mógł być uznany za reprezentanta środowiska sędziowskiego. 

Zapytany o problem tzw. sharentingu i o to jak zmienić prawo, żeby chronić przed nim dzieci, Rzecznik przypomniał propozycję Rzecznika Praw Dziecka, by definicję władzy rodzicielskiej z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego tak, by objęła ona dbanie o wizerunek i dobre imię dziecka. W rezultacie działania je naruszające mogłyby być oceniane przez sąd pod kątem właściwej opieki nad dzieckiem.

Pytany o obszar, w jakim doszło do największej poprawy, jeśli chodzi o ochronę praw człowieka w ostatnich latach Marcin Wiącek zwrócił uwagę, że istotnie spadła liczba skarg dotyczących korzystania w wolności zgromadzeń. Poprawie uległa również sytuacja polskiego więziennictwa. Ta poprawa być może postępuje wolniej, niż można było oczekiwać, ale podejmowane w odpowiedzi na wystąpienia RPO działania pozwalają na uznanie, że ten obraz funkcjonowania państwa daje nadzieje na poprawę.

Posłowie wrócili również do tematu tortur w zakładzie karnym w Barczewie. Pytali, jak się zakończyła kwestia kontroli w zakładzie karnym w Barczewie. RPO wskazał, że finał sprawy jest bardzo niepokojący. Przypomniał, że KMPT w 2022 r. przedstawił raport wskazujący na wysokie prawdopodobieństwo stosowania w tym zakładzie karnym tortur. Po publikacji raportu i nagłośnieniu tematu zgłosiły się kolejne osoby, które również miały swoje doświadczenia podczas pobytu w Barczewie. Zgłosiło się niemal 80 osób. Postępowanie po trzech latach zostało umorzone przez prokuraturę. Pokrzywdzeni złożyli zażalenia i w chwili obecnej toczy się postepowanie odwoławcze. ZRPO Stanisław Trociuk dodał, że jeśli sąd utrzyma postanowienie o umorzeniu postępowania wówczas pojawi się moment, kiedy RPO będzie mógł od prokuratury żądać akt postępowania prokuratorskiego i zapowiedział podjęcie takich działań.

Rzecznik był też pytany o problem braku ustawy odorowej. Przypomniał, że na ten problem Rzecznicy zwracają uwagę już od wielu lat. Brak takiej ustawy prowadzi do licznych konfliktów sąsiedzkich, powoduje, że mamy do czynienia z powództwami o odszkodowanie za immisje i naruszenie dóbr osobistych. Problemem jest to, że mieszkańcy terenów sąsiadujących z inwestycjami nie uczestniczą w procedurze. Ustawa mogłaby wiele problemów rozwiązać. Powinny zostać uchwalone przepisy określające m.in. konkretne parametry emisji. Jednym z rozwiązań mogłoby by być też, aby tego typu inwestycje powstawały w procedurach planistycznych.

O szkoleniach policji i zapobieganiu niewłaściwym interwencjom mówił dyrektor KMPT Rafał Kulas. Wskazał, że zaletą wizyt trenowych pracowników KMPT jest pozyskanie opinii samych funkcjonariuszy. Zwrócił uwagę na trudna sytuację kadrową policji. Funkcjonariusze sygnalizowali potrzebę wsparcia szkoleniowego ze strony przełożonych i braku profesjonalnych szkoleń, zwracali uwagę na brak wiedzy specjalistycznej. Brakuje m.in. szkoleń z kompetencji miękkich, technik deeskalacji, kontaktów z osobami z grup wrażliwych np. w spektrum autyzmu, nowoczesnych metod przesłuchań. Brakuje też szkoleń koordynowanych z zespołami ratownictwa medycznego. Zauważył, że nie wszyscy policjanci są wyposażeni w kamery nasobne. W końcu zwrócił uwagę, że nadal brakuje w przepisach typu przestępstwa tortur, co miałoby walor nie tylko prewencyjny, ale i edukacyjny.

Odnosząc się to pytania dot. działań KMPT Rzecznik Praw Obywatelskich wyjaśnił na czym polegają wizytacje i problem z dostępem do monitoringu w jednostkach policji dla pracowników Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur. Mimo wcześniejszych interwencji w MSWiA i wydania odpowiednich wytycznych, funkcjonariusze wciąż odmawiają udostępniania nagrań do analizy poza jednostką. RPO podkreśla, że uniemożliwia to skuteczną, prewencyjną kontrolę traktowania osób zatrzymanych i pełną realizację mandatu tej instytucji.

Pytany o kwestię tymczasowego aresztowania RPO ponownie skrytykował systemowe nadużywanie tymczasowego aresztowania oraz brak jasnych kryteriów jego przedłużania, co prowadzi do automatyzmu w decyzjach sądów. RPO domaga się również indywidualnego wydawania decyzji dotyczących konwojowania więźniów, aby zapobiec sytuacjom poniżającego traktowania (np. używania kajdanek podczas pogrzebu bliskiej osoby). Ponadto Rzecznik wskazuje na lukę prawną w zakresie ochrony praw osób zatrzymanych podczas długotrwałych czynności procesowych, postulując ustawowe zagwarantowanie prawa do posiłku oraz przerw humanitarnych.

W związku ze zbliżającym się końcem kadencji RPO posłowie dziękowali również Rzecznikowi za dotychczasową, pięcioletnią pracę i pełnienie funkcji w sposób apolityczny i niezależny.