Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Pobyt dzieci z niepełnosprawnościami w domach pomocy społecznej i pieczy instytucjonalnej nie służy ich dobru, wpływa bowiem na spowolnienie rozwoju fizycznego i emocjonalnego oraz powoduje deficyty umiejętności społecznych
• Konieczne jest zatem wypracowanie rozwiązań, których efektem byłoby przeniesienie do rodzinnej pieczy zastępczej dzieci obecnie przebywających w placówkach pomocowych
• Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Stanisław Trociuk prosi minister rodziny, pracy i polityki społecznej Agnieszkę Dziemianowicz-Bąk o podjęcie stosownych działań na rzecz poprawy systemu wsparcia

RPO skierował do MRPiPS wystąpienie dotyczące kwestii pobytu dzieci z niepełnosprawnościami w domach pomocy społecznej i pieczy instytucjonalnej. Jego zdaniem sytuacja takich dzieci przebywających w domach pomocy wymaga systemowego przeglądu i pilnych działań naprawczych. Chodzi m.in. o inwestowanie w rozwój form rodzinnych czy określenie obowiązku poszukiwania dla dzieci z domów pomocy społecznej miejsc w rodzinnej pieczy zastępczej oraz wzmocnienie działań nadzorczych nad domami pomocy społecznej.

Konieczne jest wypracowanie rozwiązań, które zapobiegną umieszczaniu dzieci w placówkach i spowodują przeniesienie ich do rodzinnej pieczy zastępczej. Taki kierunek zmian odpowiadałby wymogom współczesnego spojrzenia. Placówki o charakterze instytucjonalnym nie są w stanie zaspokoić potrzeb emocjonalnych oraz społecznych dzieci, zwłaszcza poczucia bezpieczeństwa. 

W 2022 r. RPO wystąpił w tej sprawie do MRiPS, wskazując na konieczność pełniejszego zapewnienia praw tych dzieci, zwłaszcza zagrożonych umieszczeniem w placówkach i już tam przebywających. W odpowiedzi  poinformowano o prowadzonych pracach analitycznych. Ostatecznie jednak do istotnych zmian nie doszło.

Zasada dobra dziecka jest eksponowana w wielu aktach prawnych oraz w orzecznictwie. Zgodnie z art. 72 Konstytucji RP Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka Z Konwencji o prawach dziecka wynika, że we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. 

Realizacja praw dziecka wymaga zatem od ustawodawcy i organów wykonujących prawo działań spójnych systemowo, tak aby interes najmłodszych nie był narażony na szwank. Każde bowiem dziecko ma prawo do wzrastania w stabilnym środowisku wychowawczym. Dziecko, które nie może wychowywać się w swojej biologicznej rodzinie, ma prawo uzyskać stałą opiekę w rodzinnopodobnych formach pieczy lub w nowej rodzinie poprzez adopcję. Wynika to wprost z Konwencji o prawach dziecka.

Pobyt dzieci w domu pomocy społecznej nie stanowi przeszkody do poszukiwania rodziny adopcyjnej. Przepisy nie zawierają jednak formalnej procedury zobowiązującej do poszukiwania rodzin zastępczych dla dzieci z domu pomocy społecznej.

Z badań wynika, że znikoma liczba dzieci opuszcza DPS z powodu przeniesienia do rodzinnej pieczy zastępczej i rodzin adopcyjnych. Powoduje to, że gwarantowane przepisami prawa dzieci z niepełnosprawnością nie są w pełni realizowane.

III.502.8.2026