Biuletyn Informacji Publicznej RPO

23 lipca 2026 r. jest ostatnim dniem pracy w Biurze RPO zastępcy Rzecznika Praw Obywatelskich dr. hab. Wojciecha Brzozowskiego, prof. UW, który na początku miesiąca zwrócił się do Rzecznika z prośbą o odwołanie go z funkcji Zastępcy RPO.

Wojciech Brzozowski został powołany na stanowisko zastępcy Rzecznika Praw Obywatelskich z dniem 1 stycznia 2023 r. W Biurze RPO sprawował bezpośredni nadzór nad działalnością Zespołu do spraw Wykonywania Kar, Zespołu „Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur” (KMPT) oraz Zespołu Praw Migrantów.

Prawa osób pozbawionych wolności

Ochrona praw osób osadzonych należała do najważniejszych obszarów aktywności ZRPO Wojciecha Brzozowskiego. Do najważniejszych zagadnień, jakie podjął w trakcie pełnienia urzędu, należą: mankamenty funkcjonowania więziennego systemu udzielania świadczeń zdrowotnych, przemoc wobec osadzonych, sposób dokumentowania obrażeń osadzonych, prawo do kontaktu z obrońcą bez obecności osób trzecich i bez monitoringu wizyjnego, zasady stałego monitorowania osadzonych, precyzyjne określanie sposobu realizacji przepustek losowych, prawo zatrzymanych do posiłku i tzw. przerwy humanitarnej w długotrwałych czynnościach procesowych, stawki dzienne i jakość wyżywienia osób osadzonych. Za szczególnie aktualny można uznać temat stanu przygotowania jednostek penitencjarnych do fali ekstremalnych upałów.

Występując w obronie praw osób osadzonych, ZRPO Wojciech Brzozowski pozostawał w stałym kontakcie ze Służbą Więzienną i resortem sprawiedliwości. Kluczową rolę odegrały pod tym względem regularne spotkania w Ministerstwie Sprawiedliwości z podsekretarz stanu odpowiedzialną za nadzór nad więziennictwem Marią Ejchart oraz z kierownictwem Służby Więziennej – Dyrektor Generalną płk Renatą Niziołek i przedstawicielami Centralnego Zarządu Służby Więziennej. Spotkania te dotyczyły funkcjonowania polskiego więziennictwa, poszanowania praw osób pozbawionych wolności oraz właściwej realizacji przepisów regulujących wykonywanie kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania. Ponadto Wojciech Brzozowski uczestniczył corocznie w Centralnych Obchodach Święta Służby Więziennej, dając wyraz uznaniu dla codziennej służby funkcjonariuszy tej formacji.

Wielokrotnie podnosił temat funkcjonowania Krajowego Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (w Gostyninie i Czersku), kierując w jego sprawie liczne wystąpienia i podejmując interwencje indywidualne. Odwiedził też placówkę w Gostyninie, gdzie spotkał się z jej pacjentami i kierownictwem, oraz odbył rozmowy z sędziami Sądu Rejonowego w Płocku, którzy orzekają w sprawach pacjentów Ośrodka. Alarmował, że skala naruszeń praw człowieka w tym przypadku wymaga pilnych i skoordynowanych działań, także legislacyjnych.

Upominał się o prawa osób zatrzymanych przez Policję, także w formie interwencji w sprawach indywidualnych. Podnosił stale konieczność zagwarantowania dostępu do adwokata od pierwszych chwil zatrzymania oraz badania lekarskiego każdej osoby zatrzymanej. Za czasów pełnienia przezeń urzędu rozwijano współpracę pomiędzy Krajowym Mechanizmem Prewencji Tortur i policyjnymi pełnomocnikami do spraw ochrony praw człowieka. Wielokrotnie interweniował w sprawie standardów panujących w izbach wytrzeźwień i innych placówkach o takim charakterze.

Przeciwdziałanie złemu traktowaniu w placówkach opiekuńczych

Zastępca RPO Wojciech Brzozowski podejmował działania na rzecz osób przebywających w domach pomocy społecznej i placówkach całodobowej opieki, wychodząc z założenia, że osoby te – często nieporadne i niezdolne do tego, by samodzielnie upomnieć się o swoje prawa – należą do grupy szczególnie wrażliwej i narażonej na złe traktowanie. Wykorzystywał w tym aspekcie swojej działalności zarówno wnioski z wizytacji KMPT, jak i dialog z resortem rodziny, pracy i polityki społecznej. 

Wśród sygnalizowanych przez Wojciecha Brzozowskiego problemów systemowych znalazły się m.in.: brak ustawowej regulacji monitoringu wizyjnego w placówkach opiekuńczych, stosowanie niestandardowych form zabezpieczeń mieszkańców, legalność pobytu osób nieubezwłasnowolnionych, których stan zdrowia nie pozwala na zawarcie umowy z placówką, ryzyko konfliktu interesów przy pełnieniu funkcji opiekuna prawnego przez pracownika DPS, niewystarczający zakres opieki psychologicznej i zdrowotnej, a także problem umieszczania dzieci z niepełnosprawnościami w DPS zamiast w rodzinnej pieczy zastępczej oraz brak wyspecjalizowanych placówek dla dzieci ze specjalnymi potrzebami. W ostatnim czasie zwracał uwagę na niedopuszczalną praktykę stosowania w placówkach opiekuńczych łóżek przypominających klatki.

Kryzys migracyjny i prawa uchodźców

Od pierwszych tygodni urzędowania ZRPO Wojciech Brzozowski angażował się intensywnie w ochronę praw cudzoziemców w związku z kryzysem na granicy polsko-białoruskiej. Już w styczniu 2023 r. odbył pierwszą roboczą wizytę na Podlasiu, podczas której spotkał się z aktywistami działającymi w regionie oraz z personelem szpitala w Hajnówce i przebywającymi tam uchodźcami. Zadeklarował wówczas publicznie, że każde państwo ma prawo do prowadzenia swojej polityki migracyjnej, jednak nie zwalnia to z obowiązku poszanowania prawa każdego człowieka do wolności od głodu, strachu, prześladowania i tortur. Także w późniejszym czasie odbywał wizytacje w placówkach Podlaskiego Oddziału Straży Granicznej. Podejmował ponadto interwencje indywidualne w sprawach osób umieszczonych w detencji oraz wspierał działania prewencyjne KMPT obejmujące miejsca zatrzymań cudzoziemców.

Konsekwentnie przedstawiał krytyczne stanowisko RPO wobec zmian, które weszły w życie 1 stycznia 2026 r. i skutkują zawieszeniem prawa do składania wniosków o ochronę międzynarodową. Podejmował także kwestię możliwości detencji małoletnich cudzoziemców bez opieki w ramach procedury udzielania ochrony międzynarodowej. Ostatni okres jego urzędowania zdominowała problematyka związana z wejściem w życie ustawy z dnia 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.

Ochrona praw mniejszości

Istotnym obszarem zaangażowania Wojciecha Brzozowskiego – łączącym się ściśle z jego zainteresowaniami naukowymi – była ochrona wolności myśli, sumienia i religii. Spotykał się z przedstawicielami mniejszościowych związków wyznaniowych, m.in. ze związkiem wyznaniowym Świadkowie Jehowy. Jako przedstawiciel Rzecznika uczestniczył w Ekumenicznych Spotkaniach Noworocznych organizowanych przez Polską Radę Ekumeniczną. Publicznie zabierał głos w sprawie odpowiedzialności za przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania.

Podejmował także działania w sprawie praw mniejszości etnicznych i rasowych. Zainicjował rozpoznanie sytuacji osób osadzonych pochodzenia romskiego, zwracając się do Służby Więziennej o podjęcie współpracy z Centralną Radą Romów w zakresie szkoleń funkcjonariuszy dotyczących kultury tej społeczności. Uczestniczył w konferencji Komisji Europejskiej na temat walki z rasizmem, inaugurującej wdrażanie unijnej strategii przeciwdziałania rasizmowi na lata 2026–2030.

Corocznie przyjmował w imieniu Rzecznika list poparcia dla działań na rzecz równych praw społeczności LGBT, publikowanego w ramach akcji Diplomats for Equality przez akredytowanych w Polsce dyplomatów i przedstawicieli organizacji międzynarodowych – w gronie sygnatariuszy zwracających uwagę na potrzebę budowania społeczeństwa opartego na niedyskryminacji, tolerancji i wzajemnym szacunku, zwłaszcza w obszarach edukacji, ochrony zdrowia, polityki społecznej i usług publicznych.

Działania na rzecz równości płci 

ZRPO Wojciech Brzozowski podejmował też działania zmierzające do zapewnienia równego statusu kobiet i mężczyzn. 
Zabierał głos w sprawie sytuacji kobiet z grup niedoreprezentowanych i marginalizowanych. Podczas spotkania konsultacyjnego zorganizowanego w siedzibie Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka (ODIHR) OBWE, poświęconego problemom równości płci w Polsce, zwracał uwagę zwłaszcza na prawa kobiet odbywających karę pozbawienia wolności, migrantek i uchodźczyń, kobiet ze społeczności romskiej oraz kobiet z niepełnosprawnościami. W kontaktach roboczych z ODIHR dzielił się polskimi doświadczeniami w umacnianiu równości kobiet i mężczyzn oraz przeciwdziałaniu dyskryminacji ze względu na płeć. Zwrócił się do Służby Więziennej o włączenie Reguł z Bangkoku – międzynarodowego standardu dotyczącego traktowania kobiet odbywających karę pozbawienia wolności, w tym kobiet w ciąży – do szkoleń funkcjonariuszy.

Dostrzegał zarazem, że autentyczna troska o równość płci wymaga wrażliwości zarówno na dyskryminację kobiet, jak i mężczyzn. Podczas III Kongresu Mężczyzn podkreślał: „Równość płci bez praw mężczyzn to tylko połowa równości płci. A połowa równości – to nierówność”. Przypomniał przy tej okazji stanowisko Rzecznika, zgodnie z którym uprzywilejowanie wyrównawcze musi opierać się na diagnozie faktycznej – a nie historycznej – nierówności i podlegać stałej bieżącej ocenie. Sprzeciwiał się przemilczaniu i negowaniu zjawiska alienacji rodzicielskiej, upominając się o dostrzeżenie tego problemu i wskazując na potrzebę adekwatnej reakcji państwa. Wyrazem troski o sytuację mężczyzn należących do grup wrażliwych było także jego wystąpienie do Centralnego Zarządu Służby Więziennej w sprawie badań przesiewowych dla osadzonych mężczyzn, w szczególności w kierunku wykrywania raka prostaty.

Współpraca z otoczeniem międzynarodowym

Wojciech Brzozowski wielokrotnie reprezentował Rzecznika Praw Obywatelskich w kontaktach z najważniejszymi instytucjami międzynarodowymi zajmującymi się ochroną praw człowieka i rządów prawa. Przyjmował w Biurze RPO delegacje Europejskiej Komisji na rzecz Demokracji przez Prawo (Komisji Weneckiej) – m.in. w sprawie projektu ustawy rozdzielającego stanowiska Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego, a także w sprawie nowych ustaw regulujących funkcjonowanie Trybunału Konstytucyjnego. Spotykał się z delegacją misji obserwacyjnej ODIHR/OBWE oraz z przedwyborczą misją obserwacji wyborów Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy. Podjął również delegację Komisji Monitoringowej Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy, z którą rozmawiał o reformach wymiaru sprawiedliwości. 

Reprezentował Rzecznika w europejskich i światowych sieciach krajowych instytucji ochrony praw człowieka, a także w kontaktach dwustronnych z takimi instytucjami. Podczas zgromadzenia ogólnego Globalnego Związku Krajowych Instytucji Ochrony Praw Człowieka (GANHRI) w Genewie odebrał w imieniu Rzecznika certyfikat potwierdzający najwyższą akredytację „A”, która oznacza uznanie działalności instytucji za w pełni zgodną z tzw. zasadami paryskimi. Uczestniczył w zgromadzeniu ogólnym Europejskiej Sieci Krajowych Instytucji Praw Człowieka (ENNHRI) oraz w towarzyszącym mu spotkaniu dotyczącym roli krajowych instytucji praw człowieka w ochronie obrońców praw człowieka. Przedstawiał stanowisko urzędu w kontaktach z Agencją Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) i Agencją ONZ ds. Uchodźców (UNHCR), a w ostatnim czasie przyjął w Biurze RPO Specjalną Sprawozdawczynię ONZ ds. niezależności sędziów i prawników. Wielokrotnie też reprezentował Rzecznika w kontaktach z przedstawicielami dyplomatycznymi innych państw.