Biuletyn Informacji Publicznej RPO

13 października 2026 r. w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich odbyło się seminarium nt. Prawa osób w kryzysie psychicznym w postępowaniach sądowych.

Celem konferencji była analiza wyzwań związanych z realizacją praw osób doświadczających kryzysu psychicznego w toku postępowań sądowych oraz refleksja nad rozwiązaniami służącymi lepszej ochronie ich praw i godności. Uczestnicy spotkania przedstawili spojrzenie na te zagadnienia z różnych perspektyw, obejmujących zarówno wymiar sprawiedliwości, jak i ochronę zdrowia psychicznego, pomoc społeczną oraz praktykę stosowania prawa.

Wydarzenie było tłumaczone na polski język migowy, transkrybowane na żywo i transmitowane online.

Fragmenty listów wpływających do Biura RPO

Na początku seminarium odczytano fragmenty listów kierowanych do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich przez osoby w kryzysie psychicznym i ich bliskich. Wyłaniał się z nich obraz ludzi, którzy w kontaktach z instytucjami często czują się pozostawieni bez wsparcia, pozbawieni wpływu na sprawy dotyczące ich życia oraz nierozumiani przez system.

Autorzy listów opisywali sytuacje, w których nie byli informowani o postępowaniach sądowych dotyczących ich samych lub członków rodziny, nie mieli możliwości przedstawienia swojego stanowiska albo mieli poczucie, że ich głos nie został wysłuchany.

W listach powracały także doświadczenia przymusowych hospitalizacji psychiatrycznych, którym towarzyszyło poczucie upokorzenia, utraty godności i zaufania do instytucji mających nieść pomoc. Wnioskodawcy pisali o samotności, trudnościach w uzyskaniu odpowiedniego wsparcia oraz obawie przed utratą niezależności. Zwracali uwagę na brak realnej pomocy dostosowanej do ich potrzeb, poczucie bezradności wobec decyzji podejmowanych przez innych oraz przekonanie, że są traktowani bardziej jako przedmiot działań systemu niż osoby, których prawa, potrzeby i doświadczenia powinny być w centrum uwagi.

Odczytane świadectwa pokazywały, jak duże znaczenie dla osób w kryzysie psychicznym ma bycie wysłuchanym, potraktowanym z szacunkiem i uwzględnionym w procesach decydujących o ich życiu.

Wystąpienie RPO

Konferencję otworzyła RPO Sylwia Gregorczyk-Abram. W wystąpieniu zwróciła uwagę, że kluczowym pytaniem jest to, czy przysługujące osobom w kryzysie psychicznym gwarancje procesowe i materialne mają charakter rzeczywisty, czy jedynie formalny. Czy takie osoby mają realną możliwość korzystania ze swoich praw w postępowaniach dotyczących ich życia i zdrowia.

Jak podkreśliła, doświadczenia osób zwracających się do Biura RPO pokazują, że gwarancje te często pozostają jedynie iluzoryczne. Świadczą o tym zarówno skargi wpływające do Biura, jak i odczytane na początku seminarium listy osób, które miały poczucie, że nie są wysłuchiwane i pozbawia się je wpływu na decyzje dotyczące ich samych.

Rzecznik wskazała, że problemy te mają charakter systemowy. Zwróciła uwagę na utrwalone paternalistyczne podejście do osób w kryzysie psychicznym, które prowadzi do ograniczania ich autonomii. Podkreśliła, że szczególnie ważne jest zapewnienie im rzeczywistego udziału w postępowaniach oraz prawa do wyrażenia własnego stanowiska.

Odwołując się do spraw wpływających do Biura RPO, Sylwia Gregorczyk-Abram wskazała na kilka powtarzających się problemów związanych ze stosowaniem ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Jednym z nich jest przewlekłość postępowań sądowych dotyczących przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody.

Jak zauważyła, rozstrzygnięcia zapadają często już po zakończeniu hospitalizacji, co oznacza, że nawet późniejsze stwierdzenie braku podstaw do zastosowania tego środka nie ma wpływu na faktyczne pozbawienie wolności, którego doświadczyła dana osoba. Znacząco ogranicza to praktyczne znaczenie wydawanych rozstrzygnięć.

Kolejnym problemem jest jakość pomocy prawnej świadczonej przez pełnomocników ustanawianych z urzędu. Rzecznik zwróciła uwagę, że choć udział pełnomocnika w tego rodzaju postępowaniach jest obowiązkowy, wielu uczestników postępowań sygnalizuje trudności w nawiązaniu kontaktu ze swoim obrońcą lub brak informacji o przebiegu sprawy.

Biuro RPO otrzymuje również skargi od osób, które twierdzą, że nigdy nie miały możliwości porozmawiać z ustanowionym dla nich pełnomocnikiem. Zdaniem Rzecznik jest to szczególnie niepokojące w sprawach dotyczących tak głębokiej ingerencji w prawa i wolności jednostki.

Sylwia Gregorczyk-Abram wskazała również na sposób organizacji posiedzeń sądowych. Zwróciła uwagę, że krótki czas przeznaczany na rozpoznanie poszczególnych spraw często budzi wątpliwości co do możliwości szczegółowego zbadania indywidualnej sytuacji uczestników postępowania. W jej ocenie może to ograniczać skuteczność gwarancji procesowych i utrudniać rzeczywiste wysłuchanie osób, których sprawy są rozpoznawane.

Wśród problemów systemowych Rzecznik wymieniła także sytuację biegłych sądowych. Wskazała na ich niedobór, trudności organizacyjne oraz kwestie związane z wynagradzaniem ekspertów, które wpływają na długość postępowań. Podkreśliła również zastrzeżenia dotyczące jakości części opinii sądowo-psychiatrycznych. Jak zaznaczyła, zamiast pogłębionej analizy indywidualnej sytuacji konkretnej osoby, opinie bywają niekiedy oparte głównie na powielaniu informacji zawartych w dokumentacji medycznej i aktach sprawy.

Rzecznik podkreśliła jednocześnie, że problemy te należy postrzegać w szerszym kontekście wyzwań związanych z ochroną zdrowia psychicznego.

Wskazała na potrzebę poprawy dostępu do pomocy psychiatrycznej, dalszego rozwoju psychiatrii środowiskowej oraz kontynuowania reform wzmacniających podmiotowość osób z doświadczeniem kryzysu psychicznego.

Ważnym elementem tych działań są także trwające prace legislacyjne dotyczące odejścia od modelu zastępczego podejmowania decyzji na rzecz rozwiązań bardziej zgodnych z standardami Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Jak zaznaczyła, Biuro RPO aktywnie uczestniczy w tych pracach i uznaje je za kluczowe dla skutecznej ochrony praw osób w kryzysie psychicznym.

Na zakończenie Sylwia Gregorczyk-Abram zwróciła uwagę również na problemy osób przebywających w domach pomocy społecznej. Podkreśliła, że Biuro RPO podejmuje interwencje w indywidualnych sprawach, a także uczestniczy w pracach nad zmianami legislacyjnymi dotyczącymi systemu pomocy społecznej.

Wyraziła nadzieję, że seminarium stanie się okazją do pogłębionej dyskusji nad rozwiązaniami, które pozwolą skuteczniej chronić prawa osób w kryzysie psychicznym i zapewnić im pełniejszy udział w postępowaniach dotyczących ich życia.

Panel I: Perspektywa sędziego

W dyskusji wzięli udział: SSR Żaneta Kornek-Kubis, przewodnicząca Wydziału Rodzinnego i Nieletnich, Sąd Rejonowy w Głubczycach, SSN w stanie spocz. Stanisław Zabłocki oraz SSN prof. dr hab. Paweł Wiliński. Dyskusję moderował dyrektor Zespołu Prawa Administracyjnego i Gospodarczego w Biurze RPO.

Żaneta Kornek-Kubis zwracała uwagę przede wszystkim na problemy i niedostatki wynikające z obowiązujących przepisów prawa. Na wstępie wymieniła problemy z definicją osoby z zaburzeniami psychicznymi – pojęcie to inaczej jest rozumiane przez prawników, a inaczej przez psychiatrów. Przepisy nie są również wystarczająco precyzyjne – na podstawie ich nieczytelnej treści przyjąć do szpitala psychiatrycznego można praktycznie każdego – wskazała sędzia. 

SSN w stanie spoczynku Stanisław Zabłocki w swoim wystąpieniu skupił się na wyzwaniach związanych z udziałem osób w kryzysie zdrowia psychicznego w postępowaniach karnych. Zwrócił uwagę, że dla właściwej ochrony ich praw tak samo ważne jak przepisy i orzecznictwo są doświadczenie, wrażliwość i uważność osób uczestniczących w postępowaniu.

- Uważam, że oprócz wiedzy i odpowiedzialności konieczne jest coś jeszcze. W szczególności sędziowie, ale i inni uczestnicy postępowania muszą być czuli, przy czym chodzi mi nie o czułostkowość czy tkliwość, ale o bycie wyczulonym i nieobojętnym – podkreślał sędzia Zabłocki.

W swoim wystąpieniu poruszył m.in. kwestie wpływu społecznych oczekiwań na ocenę osób z zaburzeniami psychicznymi, trudności w komunikacji między prawnikami a biegłymi psychiatrami czy znaczenie właściwej oceny stanu zdrowia psychicznego oskarżonych. Podkreślił, że uczestnicy postępowań, zwłaszcza sędziowie, powinni zachować niezależność od społecznych emocji i kierować się szacunkiem dla godności każdej osoby.

Na przykładach ze swojej praktyki zawodowej wskazał, jak istotne znaczenie ma bezpośredni kontakt z uczestnikiem postępowania oraz jak ważna jest umiejętność dostrzeżenia sygnałów, które mogą świadczyć o problemach zdrowia psychicznego. Zaznaczył również potrzebę lepszego porozumienia między przedstawicielami wymiaru sprawiedliwości a ekspertami z zakresu psychiatrii.

SSN prof. dr hab. Paweł Wiliński zwrócił uwagę na "antysystemowość" obecnego modelu ochrony osób w kryzysie zdrowia psychicznego. Jego zdaniem jednym z najpoważniejszych problemów jest ograniczanie podmiotowości tych osób i odbieranie im prawa do współdecydowania o sprawach, które ich dotyczą. W praktyce, gdy pojawiają się wątpliwości dotyczące zdrowia psychicznego uczestnika postępowania, bywa on traktowany bardziej jako przedmiot działań instytucji niż ich podmiot.

Sędzia podkreślał potrzebę poszukiwania takich rozwiązań, które pozwolą zapewnić osobom w kryzysie realny udział w postępowaniach, przy jednoczesnym stosowaniu jedynie niezbędnych ograniczeń ich samodzielności. Na poparcie swoich tez przywołał liczne przykłady ze swojej praktyki zawodowej, pokazujące konsekwencje automatycznego i formalistycznego podejścia do spraw dotyczących zdrowia psychicznego.

W swoim wystąpieniu wiele miejsca poświęcił także problemom funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Wskazał na potrzebę lepszego przygotowania sędziów do rozpoznawania spraw z udziałem osób w kryzysie psychicznym oraz zwrócił uwagę na znaczenie szkoleń prowadzonych w sposób praktyczny i uwzględniający rzeczywiste doświadczenia uczestników postępowań.

Mówił również o trudnościach w komunikacji między przedstawicielami różnych profesji, w tym sądami i biegłymi. Zwrócił uwagę na zjawisko "stygmatyzacji procesowej", polegające na przypisywaniu osobom określonych cech wyłącznie z powodu problemów psychicznych lub podejrzeń co do ich stanu zdrowia, co może wpływać na sposób ich traktowania w postępowaniach.

Paweł Wiliński zwrócił także uwagę na problemy związane z funkcjonowaniem placówek przeznaczonych dla osób z zaburzeniami psychicznymi uczestniczących w postępowaniach sądowych oraz na brak odpowiedniej koordynacji działań różnych instytucji.

Jego zdaniem jednym z największych wyzwań jest brak spójnego i zmapowanego systemu ochrony osób w kryzysie zdrowia psychicznego. Wskazywał, że poszczególne instytucje i regulacje działają często niezależnie od siebie, przez co osoby potrzebujące wsparcia mogą napotykać luki i niespójności systemowe. Podkreślił również, że część problemów wynika ze stosowania uproszczeń i skrótów myślowych w myśleniu o zdrowiu psychicznym, co utrudnia dostrzeżenie rzeczywistych potrzeb i sytuacji konkretnych osób.

Panel II: Perspektywa pracownika socjalnego i Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego

W dyskusji wzięli udział dr hab. Hubert Kaszyński prof. UJ, Instytut Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Dominika Opała, rzecznik praw pacjenta szpitala psychiatrycznego oraz Katarzyna Wiśniewska z Zespołu Ośrodków Wsparcia w Piastowie. Dyskusję moderował Błażej Kmieciak, Główny Koordynator do spraw Ochrony Zdrowia Psychicznego w BRPO.

Prof. Hubert Kaszyński zwrócił uwagę na wyzwania, z jakimi w jego ocenie wiąże się dezinstytucjonalizacja opieki psychiatrycznej oraz odejście od instytucji ubezwłasnowolnienia. Odejście od tych instytucji będzie wymagało istotnego wzmocnienia systemu opieki społecznej, który będzie musiał dostosować się do nowej rzeczywistości. Istotne znaczenie dla jego skutecznego działania ma też etos empatycznego postępowania pracowników socjalnych. To postawa, której wykształtowanie jest trudne i wymaga czasu.

Profesor zwrócił uwagę, że likwidacja instytucji ubezwłasnowolnienia sprawi, że osoby dotychczas ubezwłasnowolnione znajdą się w nowej sytuacji i będą potrzebowały znacznego wsparcia we wzięciu odpowiedzialności za swoje życie. Przestrzegł też przed sytuacją, w której instytucjonalizacja zostanie zastąpiona penalizacją osób w kryzysie psychicznym – czyli presji społecznej, by takie osoby częściej umieszczać w więzieniach. To realne zagrożenie, jeżeli zmianom w prawie nie będzie towarzyszyć rozwinięcie sieci usług środowiskowych – wskazał profesor.

Dominika Opała, rzeczniczka praw pacjenta szpitala psychiatrycznego, mówiła o doświadczeniach osób w kryzysie psychicznym uczestniczących w postępowaniach sądowych. Podkreśliła, że wielu pacjentów nie zna swoich praw i nie rozumie procedur, a to w połączeniu z kryzysem psychicznym może potęgować poczucie lęku i bezradności.

Rzeczniczka zwróciła uwagę na praktykę zdalnych wysłuchań osób przyjętych do szpitala psychiatrycznego bez ich zgody. W jej ocenie taka forma kontaktu ogranicza możliwość pełnego wysłuchania pacjenta, zadawania pytań czy bezpośredniej oceny jego sytuacji przez sąd. Zaznaczyła, że rozmowy często odbywają się telefonicznie, nierzadko w obecności personelu, co może utrudniać pacjentom swobodne i nieskrępowane przedstawienie swoich racji.

Prelegentka wskazała też na trudności dotyczące udziału pacjentów w posiedzeniach sądowych i dostępem do pomocy prawnej. Nierzadko zdarza się, że pacjenci mają dość ograniczony kontakt z ustanowionymi dla nich pełnomocnikami lub nie otrzymują wystarczających informacji o przebiegu postępowania.

- My jako rzecznicy praw pacjenta szpitala psychiatrycznego jesteśmy jednymi z nielicznych osób, które mogą być tak blisko pacjenta znajdującego się w jednym z najtrudniejszych momentów swojego życia, czyli w kryzysie psychicznym – podkreślała rzeczniczka Opała.

Katarzyna Wiśniewska przedstawiła perspektywę osoby od wielu lat pracującej w ośrodku interwencji kryzysowej oraz systemie wsparcia osób doświadczających przemocy. Zwróciła uwagę, że jednym z najpoważniejszych wyzwań jest niewystarczający dostęp dzieci i młodzieży do pomocy specjalistycznej.

Wskazała na braki kadrowe, zwłaszcza niedobór psychiatrów dziecięcych i psychologów pracujących z młodymi ludźmi. Podkreśliła, że ośrodki interwencji kryzysowej często znajdują się na pierwszej linii wsparcia, reagując m.in. na kryzysy występujące w szkołach oraz pomagając dzieciom, rodzicom i nauczycielom poradzić sobie z ich skutkami. Jak zaznaczyła, do ośrodków trafiają młode osoby zmagające się z kryzysami rozwojowymi, sytuacyjnymi i traumatycznymi, które wymagają szybkiej i profesjonalnej pomocy.

Mówiła o problemie dostępu małoletnich do wsparcia w sytuacjach, gdy rodzice nie wyrażają na nie zgody. Wskazała, że w praktyce zdarzają się przypadki, gdy pracownicy ośrodka dostrzegają wyraźne sygnały kryzysu psychicznego u dziecka, jednak napotykają opór ze strony opiekunów. W takich sytuacjach konieczne bywa podejmowanie dalszych działań, w tym informowanie sądu rodzinnego o sytuacji dziecka.

Katarzyna Wiśniewska podkreśliła, że najważniejsze powinno pozostać dobro młodego człowieka i jego prawo do uzyskania pomocy. Zwróciła przy tym uwagę na potrzebę większej elastyczności systemu wsparcia (np. wydłużenia pobytu w ośrodku ponad 3 miesiące), tak aby specjaliści mogli skuteczniej odpowiadać na indywidualne potrzeby osób znajdujących się w kryzysie.

W dyskusji paneliści podkreślali znaczenie współpracy między instytucjami zaangażowanymi we wsparcie osób w kryzysie psychicznym, w tym sądami, ochroną zdrowia, pomocą społeczną i systemem edukacji. Skuteczna pomoc wymaga zarówno odpowiednich przepisów, jak i dialogu, wzajemnego zrozumienia i gotowości do uczenia się na błędach. Szczególnie ważna jest przy tym „uważność instytucjonalna”, która polega na dostrzeganiu problemów i reagowaniu na nie, zanim przerodzą się w poważniejsze trudności. Podkreślano też, że rolą osób działających w systemie wsparcia nie powinno być wyłącznie kontrolowanie, a raczej towarzyszenie, wspieranie i wspólne poszukiwanie rozwiązań. Na koniec paneliści zgodzili się, że skuteczne wsparcie osób w kryzysie psychicznym wymaga szacunku, otwartości i budowania relacji opartych na zaufaniu - zarówno w kontaktach międzyludzkich, jak i w działaniu instytucji.

Panel III: Perspektywa pełnomocników

W dyskusji wzięli udział: adw. dr hab. Jacek Potulski i adw. Paweł Czarnecki. Panel moderowała Joanna Koczorowska z Zespołu Prawa Administracyjnego i Gospodarczego w Biurze RPO.

Podstawowym problemem jest zupełne niezrozumienie pojęcia niepoczytalności i odpowiedzialności osoby niepoczytalnej – wskazał adwokat dr hab. Jacek Potulski. Zwrócił uwagę, że świadomość tego pojęcia w przestrzeni publicznej jest znikoma, i nie sprzyjają temu wypowiedzi polityków, którzy na doniesienia medialne dotyczące zdarzeń z udziałem osób, które najprawdopodobniej są niepoczytalne, zapowiadają ich surowe karanie. W przestrzeni publicznej dominują nastroje polegające na negowaniu diagnoz psychiatrycznych czy nawet domaganiu się kar śmierci dla takich osób – wskazywał adwokat. 

Jacek Potulski odniósł się również do wyzwań procesowych w przypadku badania niepoczytalności oskarżonej osoby. Biegli na podstawie takiego samego materiału dowodowego potrafią postawić zupełnie odmienne opinie – zaznaczył. Poważnym problemem jest również stosowanie wobec takich osób tymczasowego aresztowania. Adwokat wskazał, że z jednej strony istnieją prawne wątpliwości co do tego, czy taki środek zabezpieczający można stosować wobec osób niepoczytalnych, a z drugiej – że w areszcie śledczym lub zakładzie karnym taka osoba nie otrzyma odpowiedniej opieki psychiatrycznej, której przecież potrzebuje.

Adw. Paweł Czarnecki przedstawił perspektywę pełnomocnika uczestniczącego w postępowaniach dotyczących przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody. Podkreślił, że obowiązujące przepisy zapewniają istotne gwarancje procesowe dzięki udziałowi biegłego, pełnomocnika i sądu. Jednocześnie wskazał na potrzebę dalszego doskonalenia systemu, m.in. poprzez wzmacnianie niezależności biegłych oraz refleksję nad rolą pełnomocników w postępowaniach, które wiążą się z poważną ingerencją w prawa i wolności jednostki.

Mówiąc o praktyce sądowej, zwrócił uwagę na konieczność zachowania równowagi między ochroną praw pacjenta a potrzebą szybkiego reagowania w sytuacjach zagrożenia zdrowia lub życia. Podkreślił znaczenie rzetelnego postępowania dowodowego oraz bezpośredniego kontaktu pełnomocnika z osobą, której sprawa dotyczy.

W dalszej części wystąpienia mec. Czarnecki wskazał sytuacje, w których ryzyko naruszenia praw osób w kryzysie psychicznym może być szczególnie duże. Dotyczy to m.in. osób z niepełnosprawnościami, autyzmem czy chorobami otępiennymi, wobec których stosowane procedury nie zawsze są odpowiednio dostosowane do ich potrzeb. Zwrócił także uwagę na sprawy powiązane z konfliktami rodzinnymi i majątkowymi, w których argumenty dotyczące zdrowia psychicznego mogą być wykorzystywane instrumentalnie. Podkreślił również problem stygmatyzacji osób doświadczających kryzysów psychicznych, w tym dzieci i młodzieży, oraz potrzebę większej wrażliwości systemu na rzeczywiste przyczyny ich zachowań i trudności.

Podsumowanie

Podsumowując seminarium, dr hab. Błażej Kmieciak podkreślił, że prawa osób w kryzysie psychicznym należy postrzegać z perspektywy człowieka, prawa i psychiatrii. Wsparcie tych osób wymaga współpracy wielu instytucji, w tym ochrony zdrowia, pomocy społecznej i wymiaru sprawiedliwości. Kontakt człowieka z sądem i innymi uczestnikami postępowania może mieć istotny wpływ na jego samopoczucie i poczucie bezpieczeństwa.

Na koniec zaznaczył, że tematyka zdrowia psychicznego pozostanie ważnym obszarem działań Biura RPO, a seminarium jest elementem dalszej pracy na rzecz lepszej ochrony praw osób w kryzysie psychicznym.