Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Przedsiębiorcy skarżą się na obowiązek prowadzenia elektronicznej księgi przychodów i rozchodów oraz fakturowania za pomocą Krajowego Systemu e-Faktur (KSeF)
• Wskazują m.in., że KseF wprowadza powszechny, prewencyjny i niezróżnicowany mechanizm kontroli wszystkich przedsiębiorców, niezależnie od przesłanek świadczących o łamaniu prawa
• Podkreślają, że zakres zbieranych danych wykracza poza minimum konieczne do weryfikacji prawidłowości rozliczeń podatkowych i obejmuje informacje pozwalające na analizę modelu biznesowego przedsiębiorcy
• Dyrektor Zespołu Prawa Administracyjnego i Gospodarczego Biura Rzecznika Praw Obywatelskich Piotr Mierzejewski prosi o stanowisko dyrektora Departamentu Podatków Dochodowych Ministerstwa Finansów Jarosława Szatańskiego

Do RPO wpływają skargi przedsiębiorców w tej sprawie. Jednym ze skarżących jest Europejskie Stowarzyszenie Przedsiębiorców Turystycznych reprezentujące mikro-, małych i średnich przedsiębiorców sektora turystyki. Wskazuje ono, że rozwiązania KSeF budzą poważne wątpliwości konstytucyjne.

W ocenie Stowarzyszenia KSeF wprowadza powszechny i obligatoryjny mechanizm prewencyjnego gromadzenia pełnych danych fakturowych wszystkich podatników VAT, niezależnie od przesłanek ryzyka. Zakres tych danych wykracza poza minimum konieczne do weryfikacji prawidłowości rozliczeń podatkowych i obejmuje informacje pozwalające na analizę modelu biznesowego.

Stowarzyszenie podkreśla, że KSeF praktycznie uzależnia możliwość wystawienia faktury - podstawowego instrumentu obrotu gospodarczego - od sprawności centralnego systemu państwowego. Ryzyko awarii, błędów systemowych czy ograniczonej dostępności systemu przerzuca się na przedsiębiorców. 

W odczuciu Stowarzyszenia, KSeF wprowadza powszechny, prewencyjny i niezróżnicowany mechanizm kontroli wszystkich przedsiębiorców, niezależnie od jakichkolwiek przesłanek wskazujących na nadużycia czy naruszenia prawa. Każdy przedsiębiorca jest traktowany przez system jako potencjalny sprawca naruszeń podatkowych, a dopiero później - ewentualnie - jako działający zgodnie z prawem. Odwraca to konstytucyjnie właściwą relację państwa z jednostką, w której domniemanie rzetelności i legalności działania obywatela jest punktem wyjścia, a ingerencja państwa następuje przy uzasadnionym podejrzeniu naruszenia prawa.

W efekcie KSeF nie tylko gromadzi dane „na zapas” - buduje architekturę fiskalnej kontroli o charakterze stałym i uprzednim, która nie jest reakcją na konkretne ryzyko, lecz trwałym elementem relacji przedsiębiorcy z państwem. Budzi to poważne wątpliwości co do zgodności z zasadą państwa prawa i ochrony zaufania jednostki do władzy publicznej - uważa Stowarzyszenie.

Zwraca też ono uwagę, że zakres danych przekazywanych do KSeF obejmuje informacje, które w realiach obrotu gospodarczego stanowią w istocie tajemnicę przedsiębiorstwa, w tym w szczególności: strukturę cen i rabatów, warunki współpracy z kontrahentami, modele rozliczeń, sezonowość działalności oraz sieć relacji handlowych. Dane te mają bezpośrednią wartość ekonomiczną i ich ochrona stanowi element konstytucyjnej ochrony wolności działalności gospodarczej i praw majątkowych.

Dlatego, w ocenie Stowarzyszenia - powszechne i automatyczne przekazywanie takich informacji do centralnego systemu bez związania ich z  procedurą kontrolną i bez ograniczenia do sytuacji podejrzenia naruszeń oznacza w praktyce wywłaszczenie informacyjne przedsiębiorców z ich know-how i tajemnicy handlowej, przy braku mechanizmów kompensacyjnych.

Stowarzyszenie podkreśla, że NIK wskazała na istotne braki co do nadzoru nad projektem i opóźnienia w jego realizacji, mimo że system ma obsługiwać dwa i pół miliarda dokumentów rocznie. W debacie publicznej i w interpelacjach poselskich wskazywano zaś, że KSeF nie został poddany pełnej, niezależnej weryfikacji bezpieczeństwa, co potęguje ryzyko naruszeń art. 47 i art. 51 Konstytucji i dodatkowo podważa zgodność rozwiązania z zasadą zaufania obywatela do państwa (art. 2 Konstytucji).

W odniesieniu do osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą dane gromadzone w KSeF - faktury, kontrahenci, ceny, wolumeny sprzedaży - stanowią integralną część ich życia zawodowego, a tym samym podlegają ochronie art. 8 EKPC. 
System KSeF wprowadza zaś masowe, prewencyjne i niezróżnicowane gromadzenie tych danych, bez wymogu istnienia indywidualnego podejrzenia naruszenia prawa - wskazuje Stowarzyszenie.

V.511.79.2026