Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• – Chciałbym, aby dzisiejsze wyróżnienie było sygnałem zachęcającym wszystkich ludzi związanych z systemem ochrony zdrowia w naszym kraju do zachowania szczególnej wrażliwości wszędzie tam, gdzie chodzi o dobro i godność pacjenta –  mówił Marcin Wiącek podczas uroczystości wręczenia odznaki honorowej "Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka" dr. n. med. Markowi Balickiemu
• W laudacji prof. n. med. Jacek Wciórka mówił, że działalność dr. Marka Balickiego konsekwentnie łączy perspektywę lekarza, eksperta systemowego, animatora aktywności obywatelskiej i obrońcy praw obywatelskich. Laureat często podkreśla, że jakość systemu ochrony zdrowia – zwłaszcza psychiatrii – jest ściśle związana z poszanowaniem podmiotowej godności pacjenta, któremu system powinien służyć dostępną i możliwie skuteczną pomocą.
• – Dzisiejszy dzień daje okazję żeby przypomnieć o potrzebie poszanowania godności praw osób z doświadczeniem kryzysu zdrowia psychicznego oraz o potrzebie ochrony godności i praw osób z takim doświadczeniem – mówił sam Laureat, podkreślając że usługi zdrowia psychicznego istnieją po to, by chronić prawa, a nie by je naruszać.

Rzecznik praw obywatelskich Marcin Wiącek uhonorował odznaką honorową "Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka" dr. n. med. Marka Balickiego, lekarza, specjalistę w dziedzinie anestezjologii i psychiatrii, dwukrotnego ministra zdrowia, członka Rady Zdrowia i Narodowej Rady Rozwoju (2015-2025) działających przy Prezydencie RP, b. członka Komitetu Bioetyki PAN, b. kierownika biura ds. Pilotażu Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego oraz członka wielu organizacji społecznych i naukowych i autora licznych publikacji dotyczących ochrony zdrowia i praw pacjenta.

Uroczystość odbyła się 7 kwietnia 2026 r., w Światowym Dniu Zdrowia. Święto to jest obchodzone corocznie od 1950 r. w rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Dzień ten został ustanowiony przez Pierwsze Zgromadzenie Ogólne WHO w 1948 roku. Jego celem jest zwrócenie uwagi na konkretne tematy i problemy zdrowotne społeczeństw na całym świecie.

Wydarzenie było transmitowane na kanale Biura RPO na portalu YouTube oraz tłumaczone na Polski Język Migowy.

Wystąpienie RPO Marcina Wiącka

- Pierwszą w tym roku Odznakę "Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka" będę mógł wręczyć podczas dzisiejszej uroczystości Panu Doktorowi Markowi Balickiemu, osobie o niezwykłych osiągnięciach i zasługach - rozpoczął Rzecznik i podkreślił, że laureat to znakomity lekarz, wybitny specjalista i ekspert, jeden z najbardziej zasłużonych w naszym kraju polityków i działaczy na rzecz ochrony zdrowia.

Rzecznik zwrócił uwagę, że o wadze i znaczeniu Odznaki RPO decyduje nie tylko jej szlachetne przesłanie, ale przede wszystkim wielkość i autentyczność postaci, które stają się jej laureatami. 

- Pan dr Marek Balicki, wyrażając zgodę na przyjęcie tego wyróżnienia, uczynił nam wielki honor i dał powód do dumy. Cieszymy się, że tak znacząca osobistość dołączy do tworzonego przez nas panteonu najbardziej zasłużonych współcześnie obrońców praw człowieka - zaznaczył.

Wyjaśnił, że w Biurze RPO, od początku istnienia tej instytucji, żywione jest przekonanie, że zdrowie jest kluczowym elementem dobrostanu i praw jednostki. Dlatego nie jest przypadkiem, że w ostatnich dziesięcioleciach wielokrotnie się przecinały ścieżki aktywności i działań na rzecz ochrony zdrowia obywateli podejmowanych przez Biuro RPO i dr. Marka Balickiego. Dorobek tej współpracy jest bogaty i wszechstronny. 

- Przez kilka kadencji Pan Doktor brał udział w licznych seminariach i debatach organizowanych przez nasze Biuro, uczestniczył w pracach komisji eksperckich, inicjował akcje społeczne i wspomagał przy opracowywaniu wystąpień generalnych. Obecnie jest współprzewodniczącym Komisji Ekspertów ds. Ochrony Zdrowia Psychicznego oraz członkiem Komisji Ekspertów ds. Zdrowia działających przy RPO. Można powiedzieć, że dr Marek Balicki od lat współtworzy naszą instytucję, jest jej merytoryczną podporą i inspiracją, co przekłada się niewątpliwie na wyższą jakość realizacji misji RPO dotyczącej ochrony zdrowia obywateli - mówił Rzecznik. 

Marcin Wiącek podkreślił, że chciałby, aby dzisiejsze wyróżnienie było także sygnałem zachęcającym wszystkich ludzi związanych z systemem ochrony zdrowia w naszym kraju do zachowania szczególnej wrażliwości wszędzie tam, gdzie chodzi o dobro i godność pacjenta. Wskazał na trudną sytuację w obszarze opieki zdrowotnej, na zagrożenia i pilne problemy, które pozostają nierozwiązane - od braku wystarczających środków w NFZ, a skończywszy na niedokończonych reformach systemowych dotyczących ochrony zdrowia psychicznego.

Zaznaczył, że mimo wielu deklaracji i obietnic czy prób naprawy podejmowanych przez kolejne rządy funkcjonujemy w warunkach niemal permanentnego kryzysu, gdzie potrzeby i oczekiwania obywateli jakże często nie spotykają się z dostatecznym zrozumieniem i niezbędnymi działaniami ze strony państwa. 

- Dlatego rozumiemy związane z tym dość powszechne objawy niezadowolenia, frustracji czy protestów. Ze swej strony staramy się pilnie reagować na wszelkie wpływające do Biura RPO sygnały i skargi zarówno ze środowiska medycznego, jak i od pacjentów - tłumaczył Rzecznik wskazując, że takich skarg jest bardzo dużo. - Często też występujemy o zmiany systemowe, prawne i organizacyjne w tym obszarze, a kiedy trzeba podejmujemy - w ramach naszych ustawowych kompetencji - interwencje bezpośrednie - dodał.

- Przede wszystkim jednak w naszych działaniach priorytet ma zawsze zapewnienie poszanowania godności pacjenta. Tak rozumiemy naszą rolę i misję. I tego oczekujemy również od wszystkich osób związanych z ochroną zdrowia. Aby w swojej pracy i działaniach perspektywę zawodową - naukowca, lekarza, pielęgniarki, ratownika medycznego czy urzędnika lub polityka - łączyli z perspektywą obrońcy praw człowieka. Aby każdy w miarę możliwości stosował się do klasycznej zasady etyki lekarskiej: dobro chorego najwyższym prawem - podkreślił Rzecznik.

- Tak właśnie oceniamy działania, dorobek i postawę etyczną dr. Marka Balickiego - jako wszechstronną, głęboko zaangażowaną służbę ludziom potrzebującym pomocy, gdzie godność i dobro pacjenta są zawsze na pierwszym miejscu - zakończył Marcin Wiącek i pogratulował laureatowi.

Laudacja prof. med. Jacka Wciórki 

Powierzenie mi przygotowania laudacji dokonań dr. Marka Balickiego stanowi  ogromny zaszczyt. Zwłaszcza, że chodzi o osobę, której lekarska, społeczna, publiczna i – w najprawdziwszym tego słowa znaczeniu – obywatelska działalność onieśmiela rozmachem, budzi uznanie i szacunek, a z wielu powodów zasługuje nie tylko na to wyróżnienie, które dziś staje się jego udziałem. 

Od początku lat 90. tamtego stulecia byłem świadkiem tej działalności, a od około dwóch dekad dane mi jest bliżej współpracować z dr. Balickim, poznając Jego talenty, biegłość i sprawczość w zmaganiach z publicznymi wyzwaniami ochrony zdrowia psychicznego. To doświadczenie i nauka bezcenne.

Przygotowanie do tak owocnego życia

Jako lekarz, absolwent Gdańskiej AM (1978), dr Balicki przygotowywał się w Lęborku do praktyki anestezjologicznej, ale konsekwencje powiewu Solidarności przechodzącego przez Polskę  w latach 80. zmusiły go (była internacja, było więzienie, był wilczy bilet) do zmiany tego planu i ostatecznie do wejścia na zaniedbane drogi  polskiej psychiatrii, najpierw we fromborskim szpitalu psychiatrycznym a potem w podwarszawskim szpitalu „Drewnica” na zaniedbane drogi  polskiej psychiatrii. Kolejny powiew historii związany z przełomem ustrojowym i wyzwaniami lat 90. otworzyły przed Nim trzecie, niezwykłe pole doświadczeń z zakresu ochrony zdrowia – możliwość jej reformowania, administrowania i kreowania polityki zdrowotnej – które skutecznie wykorzystał. Te trzy dziedziny medycyny – anestezjologia, psychiatria i zdrowie publiczne – wyróżniają się może szczególnie trudną  konfrontacją z trojakiego rodzaju ryzykiem: działaniem na granicy życia i śmierci, działaniem w obszarach skażonych stygmatyzacją i dyskryminacją oraz działaniem pod presją konfliktogennych wartości. Taka konfrontacja  wyostrza znaczenie starej maksymy: salus aegroti suprema lex. Cała działalność Laureata dobrze dokumentuje jego konsekwentne działanie w myśl tej starożytnej zasady, w jej wymiarach  personalistycznym (bo pacjent), deontologicznym (bo dobro) i publicznym (bo prawo).

Ostatecznie w wiek XXI dzisiejszy Laureat wkroczył z bogatym już eksperckim doświadczeniem w dziedzinie zdrowia publicznego, rozwijanym i przedstawianym w wielu publikacjach, wystąpieniach konferencyjnych, wypowiedziach i wywiadach prasowych, podejmujących problematykę zdrowia publicznego, polityki zdrowotnej, organizacji, finansowania i zarządzania w ochronie zdrowia, praw pacjenta, w tym zwłaszcza praw osób chorujących psychicznie – zawsze w realnym kontekście zmagań o lepszą kondycję systemu ochrony zdrowia. Warto przywołać tu właśnie dzisiaj - wybrane spośród wielu – przykłady podejmowanej przez Laureata odpowiedzialności za bieg spraw publicznych, uczestnictwa w przedsięwzięciach  obywatelskich oraz zasługi dla obrony praw obywatelskich w starciu z instytucjami ochrony zdrowia.

Odpowiedzialność publiczna (Laureat jako zarządca odpowiedzialności publicznej)

Był wybierany lub powoływany wielokrotnie do pełnienia ważnych funkcji państwowych szczebla centralnego i lokalnego. Uczestniczył w planowaniu, przygotowywaniu i wdrażaniu wielu istotnych decyzji politycznych i administracyjnych, przede wszystkim w dziedzinie ochrony zdrowia:

• wybrany na posła I, II i VI kadencji Sejmu RP oraz senatora V kadencji Senatu RP,
• był wybrany do Sejmiku Województwa Mazowieckiego (2006-2010), w którym przez rok pełnił funkcje wice-przewodniczącego,
  w rządzie Hanny Suchockiej pełnił funkcję wiceministra zdrowia (1992-1993), w tym czasie przewodniczył też Międzyresortowemu Zespołowi ds. Reform Zabezpieczenia Społecznego i Systemu Świadczeń Zdrowotnych. Wspierał przygotowanie i uchwalenie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego,
• dwukrotnie pełnił funkcję ministra zdrowia, krótko w rządach Leszka Millera (2003) i nieco dłużej w rządzie Marka Belki (2004-2005), w tym drugim przeprowadził przez parlament ustawę o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, ustawę o Narodowym Programie Zwalczania Chorób Nowotworowych, podjął też próbę uchwalenia ustawy o oddłużeniu szpitali, z ograniczonym powodzeniem
• powoływany przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego (1998-2001) na stanowisko doradcy do spraw zdrowia, przez prezydenta Andrzeja Dudę (2015-2020) - w skład Narodowej Rady Rozwoju, następnie (2021 2025) - Rady ds. Ochrony Zdrowia, a obecnie przez prezydenta Karola Nawrockiego (od 2025) jest członkiem Rady Zdrowia,
  działał w Komitecie Bioetyki przy Prezydium PAN w latach 2011-2022,
• w 2017 roku objął kierownictwo Biura Pilotażu NPOZP, rozpoczynając  po wielu latach oczekiwań realizację środowiskowej reformy opieki psychiatrycznej w Polsce, w 2019 roku minister zdrowia Łukasz Szumowski powierzył mu zadania pełnomocnika ds. reformy w psychiatrii.

W okresach wolnych od zobowiązań państwowych i samorządowych podejmował odpowiedzialność za  zarządzanie ważnymi instytucjami ochrony zdrowia:

• kierował szpitalem psychiatrycznym „Drewnica” w Ząbkach (1990-1992) w którym wcześniej pełnił też rolę ordynatora oddziału,
• kierował wielospecjalistycznym szpitalem Bielańskim w Warszawie (1999-2001), gdzie otworzył jeden z pierwszych SOR, a także świetnie rozwijający się do dziś oddział psychiatryczny, przekształcony później w Bielańskie Centrum Zdrowia Psychicznego,
• kierował wielospecjalistycznym Szpitalem Wolskim w Warszawie (2007-2011), w którym rozwinął możliwość świadczenia pomocy psychiatrycznej, aż do przekształcenia go w Wolskie Centrum Zdrowia Psychicznego, którym kierował po rezygnacji z funkcji dyrektora Szpitala.

Warto dodać, że w każdej z tych odpowiedzialnych ról dr Balicki zachowywał zarówno gotowość do działania ponad bieżącymi sporami politycznymi, ale też do nieustępliwości w sprawach  fundamentalnych dla powierzonych zadań  zdrowotnych i publicznych. Efektem było kilka  głośnych zgód na objęcie stanowiska  i kilka głośnych rezygnacji z ich pełnienia. W czasach panoszącego się serwilizmu i koniunkturalizmu taka postawa zasługuje na szczególne podkreślenie.

Uczestnictwo obywatelskie (Laureat jako animator aktywności obywatelskiej)

Ideowe, teoretyczne i praktyczne przesłanki postaw osób pełniących odpowiedzialne i opiniotwórcze role w życiu publicznym przejawiają się nie tylko liczbą i rangą zajmowanych stanowisk, ale także gotowością angażowania się w inicjatywy i ruchy czyniące z ludzkich zbiorowości ludzkie społeczności, wiążące obywateli w obywatelskie wspólnoty, organizujące wartości i więzi społeczne do zadań na rzecz wspólnej przyszłości. Dr Marek Balicki  inicjował, organizował  lub uczestniczył w wielu takich obywatelskich działaniach. Kilka przykładów:

• aktywnie działał w jawnych i podziemnych strukturach zarządczych, wydawniczych i kolporterskich wielkiej „Solidarności”, ponosząc niełatwe następstwa życiowe takiej działalności, ale i – jak sądzę – hartując swe postawy ideowe i wybory publiczne,
  był wiceprzewodniczącym lewicowego Klubu Dialogu Politycznego im. Zofii Kuratowskiej,
• pracował w zarządzie Stowarzyszenia Studiów i Inicjatyw Społecznych,
• reaktywował zasłużone dla rozwoju opieki psychiatrycznej w Polsce Warszawskie Towarzystwo Pomocy Lekarskiej i Opieki nad Psychicznie i Nerwowo Chorymi, któremu przez lata przewodniczył,
• inicjował powołanie stowarzyszenia Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce,
• uczestniczył w pracach Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i zrezygnował z tego członkostwa w reakcji na chwiejność poparcia dla reformy opieki psychiatrycznej przez  Zarząd PTP,
• zakładał i przez lata przewodniczył Stowarzyszeniu Oddziałów Psychiatrycznych Szpitali Ogólnych,
• inicjował powstanie Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Centrów Zdrowia Psychicznego,
• mobilizował i wspierał próby umacniania przez odbiorców pomocy psychiatrycznej ich własnego głosu w debacie publicznej  i sprawczości  w formowaniu systemu ochrony zdrowi psychicznego,
• wspierał powstanie i czynnie uczestniczy w pracach zarządu  Porozumienia na rzecz realizacji Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego,
• był pomysłodawcą zwołania pierwszego Kongresu Zdrowia Psychicznego (2017), uczestniczył w radach naukowych jego kolejnych edycji (pięciu już cyklicznych i dwóch  nadzwyczajnych interwencyjnych) oraz wspiera przekształcanie się Kongresu w szeroki, obywatelski ruch interesariuszy niezbędnych reform systemu ochrony zdrowia psychicznego.

Bez wątpienia Laureat odgrywał nieocenioną rolę w formowaniu różnych ścieżek transformacji polskiego systemu ochrony zdrowia, a w obszarze zdrowia psychicznego – rolę przywódczą. Dysponował po temu ekspercką  wiedzą i praktyką w dziedzinie polityki zdrowotnej, wrażliwością wobec  biegu spraw publicznych, a także umiejętnościami mentora świadomego powagi wyzwań, podpowiadającego rozwiązania właściwe ze względu na  czas i miejsce, ze zrozumieniem dla imperatywów działania odpowiedzialnego, zespołowego i solidarnego, oraz z poszanowaniem  dla należnych praw i wolności obywatelskich.

Obrona praw obywatelskich (Laureat jako obrońca praw obywatelskich)

Jako lekarz, który zna potrzeby pacjentów oraz pracowników ochrony zdrowia, dr Marek Balicki niejednokrotnie apelował o uznanie ich równoprawnego głosu w debacie publicznej. Jako ekspert identyfikował, komentował iluzje i błędy oraz formułował rekomendacje odnoszące się do systemowych problemów ochrony zdrowia. Wreszcie jako polityk próbował szukać sojuszy wzmacniających głos i rolę słabszych uczestników debaty publicznej w sprawach ochrony zdrowia, a zwłaszcza ochrony zdrowia psychicznego. W tej grze politycznej dr Balicki często podejmował rolę nieformalnego rzecznika, obrońcy ich praw. Ta konstatacja może uzasadniać  Jego długotrwałą i - jak można sądzić z motywu dzisiejszej uroczystości - owocną współpracę z Rzecznikiem Praw Obywatelskich, którego misja i moc płynie przecież z podobnych przesłanek. Laureat aktywnie uczestniczy w pracach dwóch Komisji Eksperckich powołanych przez RPO:

W Komisji Ekspertów ds. Ochrony Zdrowia, której jest  sumiennym członkiem od 2016 roku,  wnosząc  cenne uwagi do debaty na wiele tematów, m. in.:

• problemów czasu pracy lekarzy i jego wpływu na bezpieczeństwo pacjentów,
• standardu realizacji prawa do ochrony zdrowia w Polsce,
• praw małoletnich pacjentów szpitali,
• leczenia bólu,
• opieki okołoporodowej,
• dostępności świadczeń opieki zdrowotnej oraz właściwej nie-blankietowej zgody na ich udzielanie,
• systemowych wadliwości  Szpitalnych Oddziałów Ratunkowych,
• w okresie pandemii COVID-19 – wskazywanie systemowe  ułomności ochrony zdrowia i powstałego z ich powodu po-pandemicznego długu zdrowotnego,
• funkcjonowanie Podstawowej Opieki Zdrowotnej, opieki koordynowanej, systemu ratownictwa medycznego,
  konieczność mapowania potrzeb adresowanych do systemu zdrowia i ich analizy pod kątem obecnych i oczekiwanych w systemie zasobów ludzkich, finansowych i strukturalnych,
• znaczenia refundacji leczenia chorób rzadkich u dzieci oraz zaniechań państwa w tym obszarze,
• zaniedbania terapii somatycznej u hospitalizowanych psychiatrycznie oraz pozbawione standardów stosowania środków przymusu wobec osób na oddziałach niepsychiatrycznych, np.: w terapii onkologicznej, stanach pooperacyjnych, wobec osób autyzmem, autoagresją, objętych terapią typu holding.

W Komisji Ekspertów ds. Ochrony Zdrowia Psychicznego dr Marek Balicki działa od 2017 r., współprzewodnicząc pracom tej komisji, w której wielokrotnie przewijały się kluczowe problemy rozpoczętej, ale ostatnio ryzykownie  dryfującej, reformy systemu opieki psychiatrycznej.

Problem ochrony zdrowia psychicznego od lat pozostaje w centrum zainteresowania kolejnych Rzeczników Praw Obywatelskich. To szczególne zainteresowanie wynika z faktu, że psychiatria przez dziesięciolecia zaniedbywana i marginalizowana stała się poważnym źródłem naruszeń praw obywatelskich. Kolejni ministrowie zdrowia nie wykazywali zainteresowania tym obszarem, a system leczenia psychiatrycznego w Polsce podtrzymywał hegemonię mało sprawnych, dużych szpitali psychiatrycznych. Przyjęcie NPOZP (2010), stworzyło możliwość zmiany i wdrożenia w Polsce nowoczesnego system środowiskowej opieki psychiatrycznej, którego sygnałem było rozpoczęcie Pilotażu Centrów Zdrowia Psychicznego  - po 8 latach od ustanowienia Programu Narodowego.

Dzisiejszy Laureat należy do najważniejszych twórców i realizatorów tych zmian zakładających stopniowe przenoszenie ciężaru opieki psychiatrycznej z opieki szpitalnej do lokalnych Centrów Zdrowia Psychicznego - łatwo dostępnych, odpowiedzialnych terytorialnie, adekwatnie finansowanych oraz dysponujących koordynowaną i kompleksową ofertą pomocy.

Podczas niedawnego  spotkanie z dziennikarzami zorganizowanego w Biurze RPO dr Balicki przypomniał postanowienia NPOZP i zasady pilotażu CZP, podkreślając, że centra zdrowia psychicznego rozwiązały problem dostępności w kryzysie, czego obecny system nie gwarantuje. Mimo bardzo dobrych efektów i ocen pilotażu, moment jego upowszechnienia oddala się, a jego postać jest deformowana i  ulega erozji. Problemy związane z ochroną zdrowia psychicznego znów schodzą na margines wśród innych problemów w kraju.

W pracy tej Komisji dyskutowano szereg innych potrzeb ochrony zdrowia psychicznego, jak m.in.:

• wsparcie ochrony zdrowia psychicznego zarówno wśród dorosłych, jak i dzieci oraz młodzieży,  
• przeciwdziałanie wzrastającej liczby samobójstw w wieku rozwoju;
• zwiększenie udziału wydatków na opiekę psychiatryczną i leczenie uzależnień wśród ogółu wydatków na ochronę zdrowia, który dziś rażąco odbiega od standardu odpowiadającego poziomowi rozwoju gospodarczego Polski,
• potrzeby systematycznego przegląd i gruntownej nowelizacji  przepisów ustawy o ochronie zdrowia psychicznego po ponad 30 latach jej funkcjonowania, czego nie da się zastąpić doraźnymi poprawkami punktowymi,
• podjęcie działań zmierzających do powołania eksperckiego ośrodka badającego, koordynującego i zarządzającego zmiany w opiece psychiatrycznej, bo instytucje, które aspirują do tej roli, nie zawsze  dysponują odpowiednimi kompetencjami. 

W tym krótkim przeglądzie tematów, dyskusji eksperckich w komisjach RPO łatwo dostrzec, jak ogromne jest jeszcze w ochronie zdrowia pole potencjalnego i realnego niezainteresowania, niedoskonałości, nierówności i krzywd, które w ostatecznym rachunku w perspektywie systemowej oznaczają populacyjne straty zdrowotne, ale są szczególnie dotkliwie odczuwalne w perspektywie osób i grup doświadczających kryzysów zdrowotnych, w tym zwłaszcza kryzysu zdrowia psychicznego, obciążonych dodatkowo   skutkami niezawinionego piętna i nierównego traktowania. To, że w dumnym ze swych osiągnięć świecie trzeba ich ciągle bronić i nawoływać o uszanowanie ludzkiego cierpienie, skłania do niewesołych rozważań.  Tym większe zadanie dla działalności dzisiejszego Laureata, która niesie w sobie wytrwały, cierpliwy i umiejętny zasiew nadziei.

Działalność dr. Marka Balickiego konsekwentnie łączy perspektywę lekarza, eksperta systemowego, animatora aktywności obywatelskiej i obrońcy praw obywatelskich. Laureat często podkreśla, że jakość systemu ochrony zdrowia – zwłaszcza psychiatrii – jest ściśle związana z poszanowaniem podmiotowej godności pacjenta, któremu system powinien służyć dostępną i możliwie skuteczną pomocą.

Próbując streścić w tej laudacji wielorakie zaangażowanie Laureata w osiąganie takiego  celu, jestem przekonany, że stanowi ono dobry, bardzo dobry przykład realizacji wspomnianej już na wstępie maksymy: salus aegroti suprema lex.

Podziękowanie laureata

- To dla mnie wielki zaszczyt odebrać dzisiaj te wyróżnienie. Traktuję je jako uznanie nie tylko dla moich działań, ale również dla wagi spraw prawa do ochrony zdrowia, a w szczególności dla podkreślenia wagi spraw osób z doświadczeniem kryzysu zdrowia psychicznego – zaznaczył na wstępie dr Marek Balicki.

Zauważył, że dzisiejsza uroczystość stworzyła po raz kolejny przestrzeń w Biurze RPO by zwrócić uwagę na problemy zdrowia psychicznego. - Dzisiejszy dzień daje okazję żeby przypomnieć o potrzebie poszanowania godności praw osób z doświadczeniem kryzysu zdrowia psychicznego oraz o potrzebie ochrony godności i praw osób z takim doświadczeniem – wskazał i dodał, że te osoby często ciągle dotyka stygmatyzacja i wynikająca stąd dyskryminacja i nierówności w zaspokojeniu potrzeb.

Zwrócił uwagę na stygmatyzację, która jest szczególnie bolesna, określana jako stygmatyzacja strukturalna, która dotyczy również instytucji publicznych deklarujących poszanowanie praw osób z doświadczeniem kryzysu zdrowia psychicznego, ale w ich działaniach nie zawsze jest to widoczne, a czasem te działania mają odwrotny kierunek.

- I tej przestrzeni do debaty i działania na rzecz praw osób z doświadczeniem kryzysu zdrowia psychicznego w Biurze RPO nigdy nie brakowało – podkreślił laureat.

Przypomniał, że gdy kończyła się pierwsza edycja narodowego programu ochrony zdrowia psychicznego w BRPO został opracowany raport o stanie zdrowia psychicznego i Biuro RPO było miejscem, gdzie rodziła się koncepcja Kongresu Zdrowia Psychicznego.

Wskazał, że był to bardzo ważny czas, bo nastąpiła wówczas integracja środowisk, która umożliwiła przekształcenie działań w ruch społeczny, którego emanacją był właśnie Kongres Zdrowia Psychicznego – wydarzenie wyjątkowe jeśli chodzi o ochronę zdrowia psychicznego w Polsce, bo jednoczące profesjonalistów, osoby udzielające pomocy z tymi, którzy korzystają, z użytkownikami systemu, czyli z osobami z doświadczeniem, ich bliskimi i rodzinami.

- Pewnie mnie by tutaj nie było, gdyby te ogólnokrajowe środowisko się nie narodziło – zauważył i dodał, że jest tutaj dzięki takim osobom, z którymi mógł w ostatnich latach działać. – Za to chciałbym wszystkim podziękować.

Przypomniał o europejskim konsensusie w obszarze ochrony zdrowia psychicznego, który opierał się na wzajemnym uczeniu się i podziękował osobom z doświadczeniem kryzysu, asystentom zdrowienia i ich bliskim

- To nasza wspólna praca i dialog pozwoliły na to, że udało się w 2018 r. zrobić ten pierwszy krok na drodze transformacji systemu. – Bez was by mnie tutaj nie było – zaznaczył.

Laureat skierował też podziękowania do swojej rodziny, do żony - Bez waszego wsparcia i wyrozumiałości też zapewne by mnie tutaj nie było.

Marek Balicki wskazał, że nie jest łatwo wyjaśnić jaki jest cel tych wszystkich działań.

– Możemy użyć prostych słów, że z jednej strony, że chodzi nam o prawo powszechnego dostępu do pomocy opartej na potrzebach w jak najmniej restrykcyjnych warunkach. A z drugiej strony o prawo osób z doświadczeniem kryzysu psychicznego do pełnego uczestnictwa w życiu społecznym w rolach społecznych, czyli o deinstytucjonalizacji opieki i pełną realizację modelu środowiskowego.

Zwrócił uwagę, że wspomniany konsensus, jeśli chodzi o zasady i kluczowe elementy modelu środowiskowego, wskazuje że usługi zdrowia psychicznego istnieją po to by chronić prawa, a nie by je naruszać – bardzo trafnie i lapidarnie oddaje to istotnie i cel naszych działań – zaznaczył wskazując, że jest to obszar, w którym istnieje wiele zagrożeń.

– Potrzebne są nie tylko skuteczne gwarancje prawne czy instytucjonalne, ale również odpowiedni model organizacji ochrony zdrowia psychicznego i dlatego tak bardzo walczymy o model środowiskowy.

Przypomniał, że model środowiskowy to cel, ale na drodze do jego realizacji nie można zgubić jednej z podstawowych zasad dotyczących kształtowania polityki czy działań w obszarze ochrony zdrowia psychicznego i zwrócił uwagę, że mówiąc o psychiatrii na pierwszym miejscu w dokumentach UE jest mowa o poszanowaniu praw użytkowników, ich bliskich i rodzin i angażowaniu ich w proces decyzyjny.

- Użytkownicy i ich rodziny powinny być pełnoprawnymi partnerami w procesie transformacji, powinni być aktywnie angażowani i konsultowani – podkreślił i wskazał, że Kongres Zdrowia Psychicznego w ten sposób realizował ta zasadę i dlatego dopominamy się, żeby obecne władze publiczne do tej zasady wróciły.

Kończąc swoje wystąpienie dr Marek Balicki podkreślił, że wyróżnienie traktuje nie jako zwieńczenie działań, ale jako zobowiązanie do dalszej pracy.

– Jeśli zdrowie psychiczne jest fundamentalnym dobrem osobistym człowieka, a ochrona praw osób z zaburzeniami psychicznymi należy do obowiązków państwa, to należy zrobić wszystko by ta zasada nie była tylko uroczystym zaklęciem, lecz realną siłą sprawdzą ograniczająca ryzyko zachorowania, niosąca ulgę w cierpieniu, sprzyjającą zdrowieniu, eliminująca bezradność i przywracająca nadzieje udanego życia – przypomniał przesłanie rady programowej pierwszego Kongresu Zdrowia Psychicznego.

Wystąpienia okolicznościowe

Prezeska Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Centrów Zdrowia Psychicznego Izabela Ciuńczyk wskazała, że Marek Balicki jest twórcą mądrej, odpowiedzialnej i głęboko humanistycznej koncepcji reformy psychiatrii w Polsce, która przywraca podmiotowość osobom doświadczającym kryzysu psychicznego. 

– W świecie w którym przez długi czas dominowało myślenie o izolacji i wykluczeniu, pan konsekwentnie wskazywał inny kierunek, oparty na zrozumieniu, obecności i odpowiedzialności wspólnoty – mówiła Izabela Ciuńczyk.

Prof. Błażej Kmieciak, główny koordynator ds. ochrony zdrowia psychicznego w Biurze RPO podkreślał, że dr Balicki już dwie dekady znajdował się w awangardzie nowego, podmiotowego podejścia do kwestii praw pacjentów szpitali psychiatrycznych.

Dodał, że w trakcie prac zespołów eksperckich w Biurze RPO ceni gotowość Laureata do walki o możliwie najlepsze rozwiązanie problemów polskiej psychiatrii. – Dla mnie jest niepojęte, jak pan potrafi się nie zgadzać. Jak potrafi Pan nie iść z prądem pewnych łatwych rozstrzygnięć, tylko zadaje Pan pytania. 

List gratulacyjny Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń Rodzin Osób Chorujących Psychicznie odczytał Łukasz Faliszek. – Otrzymana odznaka to przede wszystkim wyraz uznania za Pana wierność ideałom i społeczne zaangażowanie. Dziękujemy za Pana cywilną odwagę i konsekwentne wcielanie w życie podstawowych założeń i wartości, na których oparta jest psychiatria środowiskowa – głosił list.

O Laureacie

Dr n. med. Marek Balicki - lekarz, specjalista w dziedzinie anestezjologii (I st.) i psychiatrii (II st.). Absolwent Wydziału Lekarskiego Akademii Medycznej w Gdańsku. Jest członkiem Rady Zdrowia przy Prezydencie RP, a także członkiem Komitetu Bioetyki przy Prezydium PAN (2015 -2022). Był posłem I, II i VI kadencji Sejmu oraz senatorem V kadencji Senatu RP. W latach 1992-1993 był Wiceministrem Zdrowia i Przewodniczącym Międzyresortowego Zespołu ds. Reformy Opieki Zdrowotnej. Dwukrotnie pełnił funkcję Ministra Zdrowia (w 2003 roku oraz w latach 2004-2005).

W latach 2015-2025 był członkiem Narodowej Rady Rozwoju przy Prezydencie RP, a w latach 1998-2001 doradcą Prezydenta RP ds. ochrony zdrowia. Kierował Biurem ds. Pilotażu Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego przy Instytucie Psychiatrii i Neurologii oraz kilkoma szpitalami warszawskimi. Działa w organizacjach społecznych i zawodowych. Jest autorem licznych publikacji m.in. z zakresu problematyki zdrowia publicznego; polityki zdrowotnej; organizacji, finansowania i zarządzania w ochronie zdrowia; praw pacjenta oraz zdrowia psychicznego.

Marek Balicki od wielu lat aktywnie działa na rzecz poprawy systemu ochrony zdrowia w Polsce, w tym w obszarze psychiatrii. Jest współprzewodniczącym Komisji Ekspertów ds. Ochrony Zdrowia Psychicznego oraz członkiem Komisji Ekspertów ds. Zdrowia działających przy RPO.

O Odznace Honorowej RPO

Odznaka honorowa "Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka" została ustanowiona 2 listopada 2009 r. Jest zaszczytnym wyróżnieniem za szczególne osiągnięcia w dziedzinie ochrony praw człowieka, może zostać nadana obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej, obywatelom państw obcych, a także organizacjom i instytucjom.