Biuletyn Informacji Publicznej RPO

Rzecznik praw obywatelskich Sylwia Gregorczyk-Abram wzięła udział w konferencji „Nowe wyzwania – trwałe wartości. 30 lat poradnictwa obywatelskiego w Polsce”, zorganizowanej przez Związek Biur Porad Obywatelskich. Wydarzenie odbyło się pod Honorowym Patronatem Rzecznika Praw Obywatelskich.

Rzecznik wygłosiła wykład inauguracyjny, w którym podkreśliła, że 30 lat poradnictwa obywatelskiego to nie tylko historia ważnej inicjatywy społecznej, ale także część historii polskiej demokracji. Poradnictwo obywatelskie należy postrzegać nie wyłącznie jako formę pomocy, lecz jako instytucję wzmacniającą podmiotowość obywateli i jako istotny element funkcjonowania państwa prawa.

Punktem wyjścia wystąpienia była konstytucyjna zasada godności człowieka. RPO wskazała, że przyrodzona i niezbywalna godność osoby ludzkiej pozostaje rdzeniem wolności i praw człowieka. Nie jako abstrakcyjna wartość, ale jako żywe zobowiązanie państwa. Jest zadaniem państwa i miarą jakości jego instytucji. Nie zależy ona od wykształcenia, sytuacji majątkowej, wieku, stanu zdrowia czy umiejętności poruszania się po procedurach. Godność stanowi fundament obywatelskiej podmiotowości, dlatego państwo powinno organizować swoje instytucje i prawo tak, aby każdy mógł realnie korzystać ze swoich praw, ze swojej podmiotowości.

Rzecznik zwróciła uwagę na rozbieżność między prawami zapisanymi w przepisach a możliwością ich faktycznego wykorzystania. Samo istnienie uprawnień nie gwarantuje ich realizacji, jeśli obywatel nie wie o przysługujących mu prawach lub nie potrafi z nich skorzystać. Odwołując się do rozróżnienia między „prawem zapisanym” a „prawem działającym”, podkreśliła, że prawa człowieka muszą być dostępne dla wszystkich, a nie tylko dla osób dobrze znających język prawa i procedury.

Według RPO poradnictwo obywatelskie pełni rolę pomostu między człowiekiem a systemem prawa. Jego zadaniem jest dostarczanie wiedzy, wyjaśnianie procedur i wspieranie obywateli w podejmowaniu własnych decyzji, a nie wyręczanie ich. Dzięki temu wzmacnia sprawczość jednostki i umożliwia rzeczywiste korzystanie z innych praw, takich jak prawo do sądu, świadczeń społecznych czy ochrony zdrowia.

Sylwia Gregorczyk-Abram zwróciła uwagę, że szczególne znaczenie poradnictwo ma dla osób napotykających bariery w korzystaniu z praw, w tym osób starszych, osób z niepełnosprawnościami czy osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Rzecznik podkreśliła, że dostępność pomocy musi być rozumiana szeroko i obejmować wymiary architektoniczny, cyfrowy, komunikacyjny, językowy, poznawczy i terytorialny. Sama formalna możliwość uzyskania pomocy nie wystarcza, jeśli w praktyce obywatel nie jest w stanie z niej skorzystać.

Omawiając wyzwania przyszłości, RPO wskazała zarówno korzyści, jak i zagrożenia związane z cyfryzacją oraz rozwojem sztucznej inteligencji. Nowe technologie mogą ułatwiać dostęp do informacji i usprawniać kontakty z instytucjami, jednak nie powinny prowadzić do nowych form wykluczenia. W ocenie RPO sztuczna inteligencja może wspierać pracę doradców, lecz nie zastąpi bezpośredniej rozmowy i zrozumienia indywidualnej sytuacji człowieka.

Rzecznik podkreśliła, że rolą RPO jest nie tylko występowanie w imieniu obywateli, ale także przekazywanie instytucjom publicznym ich doświadczeń i problemów. Każda indywidualna sprawa może stanowić źródło wiedzy o funkcjonowaniu państwa i przyczyniać się do zmian systemowych. Działalność RPO i organizacji poradniczych łączy wspólny cel: pomaganie obywatelom odnaleźć się w systemie ochrony praw oraz sprawianie, by ich głos był słyszalny przez organy państwa.

Rzecznik oceniła, że historia poradnictwa obywatelskiego pokazuje znaczenie współpracy państwa i społeczeństwa obywatelskiego. Potrzeba takiego wsparcia została dostrzeżona przez organizacje społeczne jeszcze przed stworzeniem odpowiednich rozwiązań systemowych. Poradnictwo pozostaje ważnym źródłem wiedzy o rzeczywistych problemach obywateli i o tym, jak prawo funkcjonuje w praktyce.

W podsumowaniu Rzecznik wskazała, że państwo prawa zaczyna się nie w chwili uchwalenia przepisów, lecz wtedy, gdy obywatel potrafi skutecznie korzystać ze swoich praw. Poradnictwo obywatelskie jest elementem infrastruktury demokratycznego państwa prawa, ponieważ wzmacnia podmiotowość, sprawczość i zaufanie obywateli do instytucji publicznych.

- Państwo, które nie słyszy obywatela, traci moralny kompas. Państwo, które nie pomaga obywatelowi korzystać z jego praw, osłabia własne demokratyczne fundamenty. A państwo, które nie chroni godności człowieka, traci sens swojego istnienia – zaznaczyła Sylwia Gregorczyk-Abram i wskazała, że dlatego poradnictwo obywatelskie należy postrzegać nie tylko jako narzędzie ochrony praw. Jest ono jednym z warunków rzeczywistej podmiotowości człowieka. A tym samym jednym z warunków demokracji opartej na poszanowaniu godności, wolności i praw człowieka.

* * *

Konferencja była okazją do podsumowania trzech dekad rozwoju poradnictwa obywatelskiego w Polsce oraz refleksji nad jego znaczeniem dla ochrony praw obywateli i budowy społeczeństwa obywatelskiego. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele organizacji pozarządowych, administracji publicznej, samorządów, środowiska naukowego oraz eksperci z Polski i zagranicy.

Podczas konferencji dyskutowano m.in. o zmianach, jakie zaszły w systemie poradnictwa obywatelskiego i usług społecznych w ostatnich trzydziestu latach, a także o współczesnych wyzwaniach, z jakimi mierzą się osoby poszukujące wsparcia. Uczestnicy rozmawiali również o bezpieczeństwie finansowym, pomocy osobom zadłużonym, przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu i cyfrowemu oraz o potrzebach starzejącego się społeczeństwa i osób z doświadczeniem migracji. Na spotkaniu poruszono też temat przyszłości poradnictwa obywatelskiego i jego roli we wzmacnianiu sprawczości, samodzielności oraz podmiotowości obywateli w demokratycznym państwie.

Związek Biur Porad Obywatelskich jest ogólnopolskim stowarzyszeniem niezależnych organizacji społecznych założonym w 1998 r. w celu wspomagania rozwoju poradnictwa obywatelskiego w Polsce. Wspiera sieć Biur Porad Obywatelskich, prowadzi szkolenia i kursy oraz dba o jakość pracy doradców obywatelskich wdrażając wspólnie opracowane zasady i standardy.