Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Białorusinka-żona obywatela UE skarży się, że nie może opuścić Polski, bo jej paszport stracił ważność, z powodów politycznych nie uzyska nowego od Białorusi, a nie dostanie polskiego dokumentu podróży jako żona obywatela UE
• To systemowa luka w prawie, której skutkiem jest faktyczne "uwięzienie" cudzoziemca bez możliwości skorzystania z instrumentów ochronnych dla obywateli państw trzecich 
• Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Stanisław Trociuk występuje do MSWiA o inicjatywę legislacyjną, która takim cudzoziemcom umożliwiłaby uzyskiwanie polskiego dokumentu podróży

Do RPO wpłynęła sprawa obywatelki Republiki Białorusi, która legalnie przebywa w RP jako członek rodziny obywatela UE. Ma kartę pobytową wydaną na podstawie ustawy o wjeździe na terytorium RP, pobycie oraz wyjeździe z tego terytorium obywateli państw członkowskich UE i członków ich rodzin. Nie ma zaś ważnego dokumentu podróży, a z uwagi na swoją sytuację życiową oraz polityczną nie jest w stanie uzyskać paszportu od państwa pochodzenia. Z uwagi na polskie korzenie uzyskała Kartę Polaka. 

Ten przypadek ujawnia lukę w systemie, prowadzącą do faktycznego pozbawienia określonej kategorii cudzoziemców możliwości uzyskania dokumentu podróży, jak i trwałego uregulowania sytuacji pobytowej. Sprawa może dotyczyć szerszej grupy osob, zwłaszcza obywateli Białorusi, którzy nie mogą uzyskać paszportu od swojego państwa na terenie Polski, a z przyczyn politycznych nie mogą wyjechać do Białorusi.

Urząd ds. Cudzoziemców wyjaśnił, że cudzoziemcy, będący małżonkiem lub członkiem rodziny obywateli objętych ustawą o wjeździe, nie mogą ubiegać się ani o zezwolenie na pobyt stały, ani o polski dokument podróży dla cudzoziemca, nawet gdy trwale są pozbawieni możliwości uzyskania dokumentu podróży od państwa pochodzenia. Ustawa z 14 lipca 2006 r. o wjeździe nie przewiduje instrumentu, który umożliwiałby tej kategorii cudzoziemców uzyskanie dokumentu podróży albo zmianę statusu pobytowego na status oparty na przepisach ustawy o cudzoziemcach. 

Prowadzi to do systemowej luki prawnej, której skutkiem jest faktyczne "uwięzienie" cudzoziemca w jednym reżimie pobytowym, bez możliwości skorzystania z instrumentów ochronnych przewidzianych dla obywateli państw trzecich i bez możliwości opuszczenia terytorium RP, pomimo posiadania statusu członka rodziny obywatela UE.

Ustawodawca już wcześniej dostrzegł wyjątkowość sytuacji obywateli Białorusi, wprowadzając do ustawy o cudzoziemcach szczególne regulacje umożliwiające im m.in. uzyskiwanie polskiego dokumentu podróży. gdy nie ma możliwości uzyskania paszportu państwa pochodzenia. Niezrozumiałe jest zatem, że ta ochrona nie obejmuje obywateli Białorusi, którzy zawarli związek małżeński z obywatelem UE i zalegalizowali pobyt w Polsce jako członkowie rodziny obywatela UE.

Luka ta może prowadzić do naruszenia prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (art. 47 Konstytucji RP, art. 8 EKPC), zasady zaufania obywateli i cudzoziemców do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasady proporcjonalności, poprzez nieuzasadnione różnicowanie sytuacji cudzoziemców w zależności od formalnego reżimu pobytowego. Brak jakiegokolwiek dokumentu podróży uniemożliwia bowiem normalne funkcjonowanie w obrocie prawnym, powoduje trudności życia rodzinnego, a w skrajnych przypadkach może prowadzić do stanu faktycznej bezpaństwowości.

ZRPO prosi min. Marcina Kierwińskiego o rozważenie inicjatywy legislacyjnej, która umożliwiłaby cudzoziemcom będącym członkami rodzin obywateli UE - którzy nie mają dokumentu podróży i nie mogą go uzyskać od państwa pochodzenia - uzyskanie polskiego dokumentu podróży. Ewentualnie można by rozważyć wprowadzenie wyraźnej podstawy prawnej do zmiany reżimu pobytowego i uzyskania karty pobytu na podstawie ustawy o cudzoziemcach w sytuacjach szczególnych, jak trwała niemożność korzystania z ochrony konsularnej państwa pochodzenia.

BPW.540.7.2025