Biuletyn Informacji Publicznej RPO

1 lipca 2026 r. rzecznik praw obywatelskich Marcin Wiącek przedstawił senackiej Komisji Praw Człowieka i Praworządności Informację o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich w 2025 r. wraz z uwagami o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela.

Rzecznikowi towarzyszył ZRPO Stanisław Trociuk, zastępca Dyrektora Zespołu ds. wykonywania kar Jolanta Nowakowska i dyrektor Zespołu Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur Rafał Kulas.

Wystąpienie RPO Marcina Wiącka

Marcin Wiącek przypomniał, że podstawową rolą Rzecznika Praw Obywatelskich jest analizowanie wniosków obywateli dotyczących naruszeń ich praw i wolności przez organy władzy publicznej. W 2025 r. do Biura RPO wpłynęło ok. 25,6 tys. nowych spraw. Pracownicy przeprowadzili ponad 30,6 tys. rozmów telefonicznych i przyjęli ok. 2,2 tys. interesantów. Poza biurem w Warszawie funkcjonują także biura Pełnomocników Terenowych RPO we Wrocławiu, Gdańsku i Katowicach oraz siedem punktów przyjęć w innych miastach.

Istotną część spraw stanowiły wnioski cudzoziemców – ok. 4 tys. w 2025 r. Dotyczyły one głównie przewlekłości postępowań w sprawach pobytowych. Znacząca liczba wniosków dotyczy także nadzwyczajnych środków zaskarżenia, a w części spraw obywatele zwracają się o wyjaśnienie przepisów lub swojej sytuacji prawnej.

W 2025 r. Rzecznik skierował 204 wystąpienia generalne, często dotyczące potrzeby zmian legislacyjnych. Korzystał także ze środków procesowych – wnosił skargi nadzwyczajne, kasacje i uczestniczył w postępowaniach przed sądami krajowymi, Trybunałem Konstytucyjnym oraz trybunałami europejskimi.

Szczególne zadania RPO

Jako Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur RPO przeprowadził 111 wizytacji miejsc pozbawienia wolności. Jednocześnie zwrócił uwagę na problem ograniczania dostępu KMPT do nagrań z monitoringu policyjnego, co utrudnia kontrolę sposobu traktowania osób zatrzymanych.

Rzecznik pełni również funkcję organu równościowego na podstawie przepisów prawa UE. W 2025 r. wpłynęło 614 wniosków dotyczących dyskryminacji, najczęściej ze względu na niepełnosprawność, ale także narodowość i płeć. Rzecznik podkreślił konieczność powołania odrębnego, niezależnego organu ds. równości, zwłaszcza że wiele spraw dotyczy relacji między podmiotami prywatnymi, tymczasem konstytucyjną rolą RPO jest reprezentowanie obywateli względem władzy, a nie włączanie się w spory między nimi.

RPO monitoruje także wdrażanie Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami oraz przyjmuje zgłoszenia od sygnalistów – w 2025 r. było ich 690. W BRPO działają komisje ekspertów wspierające Rzecznika. Biuro prowadzi także działalność edukacyjną, współpracuje z organizacjami społecznymi, placówkami naukowymi, organizuje konferencje, szkolenia, warsztaty i badania oraz przygotowuje rekomendacje dla instytucji publicznych.

Jednocześnie Rzecznik zwrócił uwagę na utrzymujący się problem niedofinansowania Biura RPO, zwłaszcza w części dotyczącej wynagrodzeń. Wynagrodzenia pracowników BRPO są nieadekwatne do ich kompetencji i nakładu pracy oraz odbiegają od wynagrodzeń na podobnych stanowiskach w innych instytucjach publicznych o porównywalnym statusie ustrojowym.

Uwagi dot. stanu przestrzegania wolności i praw człowieka w roku 2025

Marcin Wiącek wskazał, że najpoważniejszym problemem pozostaje kryzys władzy sądowniczej. Wpływa on na długość postępowań i pewność orzeczeń, a jego rozwiązanie wymaga wdrożenia standardów wynikających z orzecznictwa europejskich trybunałów. Pogłębia się chaos prawny; obywatele nie są pewni czy wyrok w ich sprawie jest ważny i nie będzie  w przyszłości zakwestionowany.

W odniesieniu do prokuratury RPO podkreślił potrzebę rozdzielenia funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego oraz wzmocnienia kontroli nad postawieniem zarzutów. Krytycznie ocenił także niektóre regulacje dotyczące traktowania cudzoziemców, wskazując na ryzyko naruszenia Konstytucji i prawa międzynarodowego. Chodzi o praktykę zawracania cudzoziemców do granicy państwowej na podstawie przepisów rozporządzenia i zawieszenie prawa do ochrony międzynarodowej.

Rzecznik zwrócił uwagę na niewystarczającą kontrolę nad stosowaniem kontroli operacyjnej oraz brak wykonania ważnych wyroków sądów krajowych i międzynarodowych w tym zakresie. Wiele uwagi poświęcił sytuacji osób pozbawionych wolności. Wskazał m.in. na potrzebę wzmocnienia gwarancji ich praw, ograniczenia nadużywania tymczasowego aresztowania oraz konieczność poprawy warunków traktowania – w tym zapewnienie pełnowartościowego posiłku, przerw na odpoczynek w czynnościach procesowych. Zwrócił uwagę, że nie są przestrzegane zasady stosowania kajdanek, a praktyka ta jest niedostosowana do standardów międzynarodowych.

Rzecznik wskazał również na konieczność zmian legislacyjnych w wielu obszarach, w tym dotyczących mediów publicznych oraz wykonania wyroków europejskich trybunałów, a zwłaszcza Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, nakazujących wprowadzenie rozwiązań instytucjonalnych dla par osób tej samej płci.

W obszarze spraw społecznych RPO zwrócił uwagę m.in. na problemy z dostępem do mieszkań, niedostosowanie systemu świadczeń socjalnych do realiów ekonomicznych oraz niewystarczającą liczbę ośrodków interwencji kryzysowej. Podniósł także kwestie ochrony praw dziecka i wizerunku nieletnich w sieci. Omówiła również sprawę praktyki Zakładu Ubezpieczeń Społecznych polegającej na wstecznym kwestionowaniu prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, co jest szczególnie niepokojące w sytuacji kobiet w ciąży czy matek tuż po urodzeniu dziecka

Rzecznik podkreślił, że powinna się zmienić filozofia podejścia państwa do wsparcia osób z niepełnosprawnościami, w tym wprowadzenia asystencji osobistej oraz zastąpienie ubezwłasnowolnienia systemem wspieranego podejmowania decyzji, przy jak najszerszym udziale przedstawicieli środowiska osób z niepełnosprawnościami.

RPO wskazał, że Biuro otrzymuje wiele skarg pacjentów dot. refundacji leków i długiego oczekiwania na wizyty. Wskazywał, że RPO zajmuje się też sprawami między innymi osób w kryzysie bezdomności, należących do mniejszości narodowych i etnicznych, działaczy opozycji antykomunistycznej. Przypomniał, że BRPO podejmuje sprawy dotyczące praw podatników, pracowników, żołnierzy i funkcjonariuszy.

Biuro Rzecznika zwraca również uwagę na postulaty służące racjonalnemu i wyważonemu wzmocnieniu ochrony klimatu i środowiska. Do Rzecznika docierają bowiem wnioski od społeczności lokalnych dot. uciążliwych inwestycji. RPO występował również w obronie osób poszkodowanych w wyniku działań nieuczciwych firm oferujących usługi w ramach z programu Czyste Powietrze.

Dyskusja

Senatorowie pytali Rzecznika m.in. o wnioski od cudzoziemców. RPO poinformował, że liczba takich wniosków ma tendencję wzrostową i ma niewątpliwie związek z trwającą wojną rosyjsko-ukraińską. Większość tych skarg dotyczy spraw pobytowych, w szczególności przewlekłości postepowania w sprawach legalizacyjnych.

W odpowiedzi na pytanie dotyczące oceny ustawy o ochronie sygnalistów RPO wskazał, że nie spełniły się wizje dużej liczby sygnalizacji, która mogłaby utrudnić funkcjonowanie instytucji. W BRPO funkcjonuje Zespół ds. sygnalistów zajmujący się przyjmowaniem zgłoszeń zewnętrznych - rzecznik przedstawił kompetencje i metody działania Zespołu. Zespół prowadzi również działalność edukacyjną. Marcin Wiącek zapowiedział przedstawienie wystąpienia zawierającego uwagi dotyczące funkcjonowania ustawy i sugestie nowelizacji.

RPO był pytany o kwestie związane ze zniesieniem ubezwłasnowolnienia w kontekście art. 62 Konstytucji, w którym pojawia się pojęcie ubezwłasnowolnienia jako przesłanka pozbawienia praw wyborczych. Rzecznik wskazał, że w idealnej sytuacji zniesieniu ubezwłasnowolnienia i zastąpieniu go systemem wspieranego podejmowania decyzji na poziomie ustawy powinno towarzyszyć znowelizowanie Konstytucji. Zwrócił jednocześnie uwagę, że jego zdaniem nie jest to konieczne, bo przepis ten nie narzuca istnienie ubezwłasnowolnienia w systemie prawnym, a jedynie daje taka możliwość. W ocenie Rzecznika zniesienie ubezwłasnowolnienia na poziomie ustawy nie narusza Konstytucji i doprowadzi do tego, że instytucja ubezwłasnowolnienia, o której mowa w art. 62. Konstytucji będzie w rzeczywistości pusta.

Senatorowie dziękowali również Marcinowi Wiąckowi za służbę w roli Rzecznika Praw Obywatelskich i za pięć lat współpracy. Wyrazem tego uznania było uhonorowanie Marcina Wiącka Medalem Senatu RP.