Biuletyn Informacji Publicznej RPO

19 sierpnia 2026 r. obchodzimy 32. rocznicę uchwalenia ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, podstawowego aktu prawnego regulującego zasady udzielania świadczeń zdrowotnych osobom doświadczającym szeroko rozumianego kryzysu zdrowia psychicznego.

Od instrukcji ministerialnej do ustawy

Historia uchwalenia polskiej ustawy psychiatrycznej sięga jednak znacznie dalej. Przyjęta w 1994 roku ustawa była efektem wieloletnich prac zmierzających do stworzenia aktu prawnego rangi ustawowej, który w sposób kompleksowy regulowałby nie tylko zasady udzielania świadczeń zdrowotnych osobom doświadczającym zaburzeń psychicznych, ale także definiował najważniejsze pojęcia oraz określał zasady postępowania w szczególnie trudnych obszarach, związanych między innymi ze stosowaniem przymusu bezpośredniego. Prace nad ustawą trwały w Polsce de facto kilka dekad. Po II wojnie światowej funkcjonowała Instrukcja Ministra Zdrowia nr 120/52 z 10 grudnia 1952 r. w sprawie przyjmowania i wypisywania chorych ze szpitali psychiatrycznych. Regulowała ona w sposób bardzo ogólny kwestie związane z hospitalizacją psychiatryczną. Nie zapewniała jednak kompleksowego systemu ustawowych gwarancji praw i wolności osób doświadczających kryzysu psychicznego. Brakowało w szczególności dokładnych regulacji dotyczących stosowania przymusu bezpośredniego, przyjmowania do szpitala psychiatrycznego bez zgody pacjenta czy umieszczania osoby bez jej zgody w domu pomocy społecznej. Przez wiele lat nie istniał również system niezależnej kontroli sądowej nad tego rodzaju ingerencjami w wolność człowieka.

Zgoda pacjenta jako podstawowa zasada

Uchwalenie w 1994 roku ustawy o ochronie zdrowia psychicznego było zatem wydarzeniem o fundamentalnym znaczeniu. Akt ten wprowadził szereg rozwiązań, które miały stać się podstawą współczesnego systemu ochrony praw osób korzystających z psychiatrycznej opieki zdrowotnej. Jednym z najważniejszych jest zasada, zgodnie z którą podstawą przyjęcia do szpitala psychiatrycznego jest zgoda pacjenta. Odstąpienie od tej zasady jest możliwe jedynie w ściśle określonych przez ustawę sytuacjach i podlega określonym mechanizmom kontrolnym. Ustawa wprowadziła również definicje najważniejszych pojęć związanych z ochroną zdrowia psychicznego. W pierwotnym brzmieniu (nadal) posługiwała się między innymi terminami „choroba psychiczna” oraz „upośledzenie umysłowe”. Dziś, wraz z rozwojem wiedzy medycznej i zmianą społecznego postrzegania kryzysów zdrowia psychicznego, coraz wyraźniej dostrzegamy potrzebę odejścia od terminologii, która może mieć charakter stygmatyzujący. Z tego względu zmiana nomenklatury jest jednym z ważnych elementów obecnej dyskusji nad nowelizacją ustawy.

Przymus bezpośredni i hospitalizacja bez zgody

Szczególne znaczenie ustawa odegrała w zakresie regulacji dotyczących stosowania przymusu bezpośredniego. Zasady te przez lata były modyfikowane i rozwijane. Współcześnie zasadnicze regulacje dotyczące stosowania przymusu bezpośredniego znajdują się na poziomie właśnie omawianej „ustawy psychiatrycznej” (art. 18), co ma szczególne znaczenie z punktu widzenia konstytucyjnej zasady ochrony wolności człowieka. Ustawa wprowadziła generalną zasadę działania w sposób jak najmniej uciążliwy dla pacjenta (art. 12) Kolejne nowelizacje ustawy wprowadzały również dodatkowe gwarancje dla osób przyjmowanych do szpitala psychiatrycznego bez zgody (w szczególności art. 23.) Istotnym elementem tego systemu jest kontrola sądowa, która ma zapewnić równowagę pomiędzy koniecznością ochrony życia i zdrowia a prawem jednostki do wolności i samostanowienia. W określonych przypadkach ustawa przewiduje możliwość prowadzenia obserwacji psychiatrycznej przez okres do 10 dni (art. 24). Rozwiązanie to ma umożliwić lekarzom oraz sądowi opiekuńczemu bardziej obiektywną ocenę sytuacji osoby, u której istnieje podejrzenie występowania choroby psychicznej i której zachowanie może zagrażać dla jej życia albo życia lub zdrowia innych osób.

Lekarz i sąd – dwa spojrzenia na bezpieczeństwo pacjenta

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego wprowadza bardzo istotny balans pomiędzy z jednej strony rzetelną diagnozą kliniczną dokonywaną przez lekarza, a z drugiej formalnoprawną oceną zasadności ingerencji w wolność człowieka, której dokonuje sąd opiekuńczy. To właśnie połączenie wiedzy medycznej i kontroli sądowej stanowi jeden z najważniejszych mechanizmów ochrony praw pacjenta psychiatrycznego. Lekarz dokonuje oceny stanu zdrowia i przesłanek medycznych, natomiast sąd ma za zadanie ocenić, czy ingerencja w wolność człowieka znajduje podstawę prawną i czy spełnione zostały ustawowe przesłanki jej zastosowania. Zasady te dotyczą procedur leczenia pacjenta bez zgody opisanych w szczególności, w art. 23, 28. Odnoszą się one do możliwości przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody osoby, która z racji doświadczania objawów choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego zagraża własnemu życiu lub zżyciu i zdrowiu innych osób.

Rzecznik Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego- ochrona praw

Kolejne nowelizacje ustawy prowadziły także do systematycznego wzmacniania ochrony praw pacjentów. Szczególne znaczenie miało utworzenie instytucji Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego. Rzecznicy, działając bezpośrednio w szpitalach psychiatrycznych, stali się ważnym elementem systemu ochrony praw osób hospitalizowanych psychiatrycznie. Ich obecność w placówkach ma szczególne znaczenie dla osób, które z powodu swojego stanu zdrowia, sytuacji życiowej lub charakteru hospitalizacji mogą mieć ograniczoną możliwość samodzielnego dochodzenia swoich praw. Istotne zmiany nastąpiły również w latach 2017–2018, kiedy wprowadzono między innymi obowiązek zapewnienia profesjonalnego pełnomocnictwa prawnego osobom kierowanym do określonych placówek bez ich zgody oraz podwyższono standard ochrony praw mieszkańców domów pomocy społecznej, którzy zostali w nich umieszczeni na podstawie orzeczenia sądu.

Ustawa potrzebuje kolejnej zmiany

Dziś, po 32 latach od uchwalenia ustawy, ponownie stoimy przed koniecznością jej zasadniczej nowelizacji. Trwające prace nad zmianą ustawy o ochronie zdrowia psychicznego dotyczą między innymi koniecznej aktualizacji języka prawnego i medycznego, tak aby odpowiadał współczesnej wiedzy oraz standardom ochrony praw człowieka, w sposób chroniący przed stygmatyzacją.

Ważnym elementem proponowanych zmian jest także wprowadzenie do ustawy obowiązku podejmowania działań deeskalacyjnych, których celem powinno być ograniczanie prawdopodobieństwa zastosowania przymusu bezpośredniego. Postulowane jest również zapewnienie profesjonalnych szkoleń personelu w zakresie technik i metod deeskalacji.

Szczególnie istotnym problemem pozostaje także konieczność zmiany zasad dotyczących przymusowej hospitalizacji osób, u których nie występują objawy choroby psychicznej, ale które mogą stanowić zagrożenie dla siebie lub innych. Jest to jeden z najbardziej złożonych tematów współczesnej debaty dotyczącej ochrony zdrowia psychicznego.

Między bezpieczeństwem a wolnością

W dyskusji tej spotykają się różne perspektywy: środowisko psychiatrów, eksperci zajmujący się ochroną praw człowieka, Rzecznik Praw Obywatelskich, a przede wszystkim sami pacjenci szpitali psychiatrycznych i ich bliscy. Debata ta ma charakter wielowątkowy. Z jednej strony konieczne jest stworzenie realnych, odpowiadających współczesnej wiedzy medycznej standardów umożliwiających udzielenie pomocy osobom znajdującym się w sytuacji poważnego zagrożenia. Z drugiej, równie istotnym jest skonstruowanie takich mechanizmów, które będą gwarantowały bezpieczeństwo, ale jednocześnie zapewnią formalną i praktyczną ochronę podstawowych praw i wolności człowieka.