Biuletyn Informacji Publicznej RPO

IX.517.1331.2025

wystąpienie do Rzecznika Praw Pacjenta w sprawie stosowania procedury przymusowego karmienia wobec osób przebywających w izolacji penitencjarnej.

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że brak jest podstaw prawnych do stwierdzenia, iż uregulowanie w ustawie z dnia 6 kwietnia 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy pewnych kwestii związanych z zapewnianiem osobom pozbawionym wolności świadczeń medycznych skutkuje niestosowaniem wobec nich reżimu ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zdaniem RPO żaden ze wskazanych aktów prawnych nie zawiera uregulowania, które wyłączałoby osoby osadzone z zakresu pojęcia „pacjent” lub ograniczałoby definicję „podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych” poza terenem jednostek penitencjarnych.

Rzecznik Praw Obywatelskich nie zgodził się ze stwierdzeniem, że przepisy k.k.w., w szczególności art. 115 § 4 oraz art. 118 § 2–3, „tworzą odrębny reżim prawny dotyczący udzielania świadczeń zdrowotnych osobom pozbawionym wolności, wyłączając tym samym możliwość stosowania wprost ogólnych mechanizmów ochrony praw pacjenta w zakresie objętym przepisami prawa karnego wykonawczego”. W myśl art. 115 § 4 k.k.w. świadczenia zdrowotne udzielane są osobom osadzonym przede wszystkim przez podmioty lecznicze dla osób pozbawionych wolności, ustalono więc domyślność podmiotów funkcjonujących w ramach więziennej służby zdrowia. Niemniej już w § 5 wskazanego artykułu prawodawca wyliczył przykładowe sytuacje, w których świadczenie opieki zdrowotnej dla osadzonych odbywa się we współpracy z podmiotami funkcjonującymi w ramach powszechnego systemu ochrony zdrowia. Z kolei art. 118 § 2-3 k.k.w. dotyczy szczególnej sytuacji wykonania u osadzonego potrzebnego zabiegu wbrew jego woli i określa przesłanki, kiedy może mieć to miejsce, tak więc stanowi wyjątek od przysługującego wszystkim pacjentom prawa do samostanowienia o sobie. Choć przepis ten rzeczywiście ustanawia odrębne przesłanki przymusowego wykonania zabiegu u osoby osadzonej, to nie wprowadza przecież całościowo odrębnego reżimu udzielania świadczeń.

Rzecznik Praw Obywatelskich nie zaakceptował też przedstawionej argumentacji, w której wskazano, że „osoba pozbawiona wolności ma prawo do składania wniosków, skarg i próśb do organów właściwych w sprawach wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania”. W ocenie RPO nie jest to pełna treść tego przepisu. Ponadto przywoływany przepis ma charakter gwarancyjny i nie powinien być poddawany wykładni zawężającej, w kierunku wykluczenia możliwości zwracania się przez osadzonego do innych organów – zwłaszcza że katalog zawarty we wspomnianym artykule wymienia tylko przykładowe uprawnienia osób osadzonych, na co jednoznacznie wskazuje wyrażenie „w szczególności”.

Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał również na art. 32 Konstytucji RP, który nakazuje przyznawać jednakowe prawa podmiotom odznaczającym się tą samą cechą istotną lub znajdującym się w podobnej sytuacji. Każdą osobę należy więc traktować jednakowo, dopóki nie wystąpią okoliczności uzasadniające traktowanie odmienne. Co więcej, zdaniem RPO niepodejmowanie przez Rzecznika Praw Pacjenta spraw skazanych i tymczasowo aresztowanych, a także, jak wynika z wpływających do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich wniosków, spraw osób umieszczonych w izbach wytrzeźwień, może mieć charakter dyskryminacyjny.

Rzecznik Praw Obywatelskich przypomniał, że w przeszłości podejmował wspólnie z Rzecznikiem Praw Pacjenta inicjatywy na rzecz ochrony praw osób przebywających w jednostkach penitencjarnych – m.in. w okresie od czerwca do sierpnia 2017 r. przeprowadzono czynności sprawdzające w więziennych szpitalach psychiatrycznych. Efektem tych działań było stwierdzenie licznych naruszeń praw pacjenta oraz sformułowanie szeregu zaleceń.

Na kanwie niniejszego wystąpienia, dotyczącego oceny zasadności wdrożenia przymusowego karmienia wobec osoby pozbawionej wolności w trybie art. 118 k.k.w., Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Rzecznika Praw Pacjenta z prośbą o zajęcie stanowiska w kwestiach medycznych. Jednocześnie wyraził nadzieję, że przedstawione argumenty przekonają Rzecznika Praw Pacjenta do zmiany punktu widzenia i objęcia ochroną praw wszystkich pacjentów pozbawionych wolności, w duchu współdziałania na rzecz ochrony praw jednostki.