Biuletyn Informacji Publicznej RPO

Rzecznik praw obywatelskich Sylwia Gregorczyk-Abram wzięła udział w XII Kongresie Osób z Niepełnosprawnościami, który odbył się 29 października 2026 roku w Warszawie. Wydarzenie było objęte honorowym patronatem Rzecznika Praw Obywatelskich.

Tegoroczny Kongres odbył się pod hasłem "Chcemy ustaw, chcemy praw!", którego celem było zwrócenie uwagi na potrzebę procedowania aktów prawnych zgodnych z Konwencją o prawach osób z niepełnosprawnościami w celu jej jak najpełniejszego wdrożenia.

Pierwszym kluczowym krokiem było uchwalenie ustawy o asystencji osobistej. Kolejnym jest procedowanie projektu ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji. Nadal oczekiwane są zmiany w obszarze orzecznictwa, rynku pracy czy dostępności. Kongres stanowi próbę wytyczenia ścieżki przybliżającej nas do realizacji pełni praw osób z niepełnosprawnościami.

W wydarzeniu uczestniczyła również zastępczyni Rzecznika Praw Obywatelskich Anna Błaszczak-Banasiak oraz pełnomocniczka RPO do spraw wdrażania postanowień Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami Monika Wiszyńska-Rakowska.

Wystąpienie RPO

W przemówieniu otwierającym wydarzenie, Sylwia Gregorczyk-Abram podkreśliła, że Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami to dokument, który zapoczątkował fundamentalną zmianę perspektywy poprzez odejście od postrzegania osób z niepełnosprawnościami jako wymagających opieki i ochrony w kierunku uznania ich za pełnoprawnych obywateli, posiadających takie same prawa, wolności oraz takie same możliwości decydowania o własnym życiu jak wszyscy inni.

Dwadzieścia lat od przyjęcia Konwencji to dobry moment, by spojrzeć zarówno na osiągnięcia ostatnich lat, jak i na wyzwania, które nadal wymagają zdecydowanych działań ustawodawczych i systemowych.

W dalszej części wystąpienia zauważyła, że Komitet ONZ od wielu lat wzywa Polskę do uchylenia wszystkich dyskryminujących przepisów Kodeksu cywilnego i innych aktów prawnych umożliwiających pozbawienie osób niepełnosprawnych zdolności do czynności prawnych, biorąc pod uwagę, że zdolność prawna obejmuje zdolność bycia podmiotem praw oraz zdolność do czynności prawnych, jak określono to w ustawodawstwie. Ponadto zaleca ustanowienie procedury mającej na celu przywrócenie pełnej zdolności do czynności prawnych wszystkich osób niepełnosprawnych oraz przyjęcie mechanizmów wspieranego podejmowania decyzji, które szanują autonomię, wolę i preferencje danej osoby. Projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji jest zatem szansą na realizację tej rekomendacji.

Drugim obszarem, który od wielu lat wymaga zasadniczej przebudowy, jest system orzekania o niepełnosprawności. Polski model nadal opiera się na wielotorowości i funkcjonowaniu odrębnych systemów orzeczniczych w szczególności do celów rentowych, pozarentowych, edukacyjnych oraz ustalania poziomu potrzeby wsparcia. W konsekwencji osoby z niepełnosprawnościami są zmuszone do wielokrotnego przechodzenia procedur orzeczniczych przed różnymi instytucjami, które oceniają ich sytuację według odmiennych kryteriów. Z ich odczuciu budzi to niepewność czy nadal będą mogły otrzymywać niezbędne wsparcie.

Wprowadzenie orzekania o potrzebie wsparcia stanowi ważny krok w kierunku odejścia od wyłącznie medycznego postrzegania niepełnosprawności, jednak nie zastępuje ono oczekiwanej od lat kompleksowej reformy systemu orzecznictwa uwzględniającej model niepełnosprawności oparty na prawach człowieka.

Rzecznik Praw Obywatelskich z dużym zaniepokojeniem przyjęła również informację o planowanym obniżeniu puli środków przeznaczonych na realizację programów resortowych z Funduszu Solidarnościowego o około 500 mln zł względem roku 2026. W konsekwencji może to sprawić, że wiele osób potrzebujących asystencji osobistej czy opieki wytchnieniowej tego wsparcia nie otrzyma.

Na koniec Rzecznik podkreśliła, że wdrażanie Konwencji nie jest jednorazowym przedsięwzięciem legislacyjnym. To długotrwały proces zmiany społecznej, wymagający współpracy administracji publicznej, organizacji społecznych, środowiska naukowego i samych osób z niepełnosprawnościami. Przy wprowadzaniu tak ważnych zmian należy uwzględniać głos osób z niepełnosprawnościami i ich potrzeby. Jednocześnie podkreśliła, że pozostaje otwarta na współpracę z tą grupą w trakcie całej kadencji.

ZRPO Anna Błaszczak-Banasiak o wspieranym podejmowaniu decyzji

Zastępczyni RPO Anna Błaszczak-Banasiak wzięła udział w panelu "Chcemy wsparcia w decydowaniu!". Jego uczestnicy prowadzili dyskusję wokół projektu ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji. Gospodarzem sesji było Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną.

Zastępczyni RPO przypomniała zgłaszane od wielu lat postulaty Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące odejścia od instytucji ubezwłasnowolnienia i zastąpienia jej rozwiązaniami opartymi na wspieranym podejmowaniu decyzji. Podkreśliła, że zgodnie z Konwencją ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami osoby te powinny zachować pełną podmiotowość prawną i możliwość decydowania o własnym życiu, a rolą państwa jest zapewnienie im odpowiedniego wsparcia, a nie zastępowanie ich w podejmowaniu decyzji. Takie podejście od lat znajduje odzwierciedlenie w działaniach i rekomendacjach RPO dotyczących wzmacniania samostanowienia osób z niepełnosprawnościami.

Odnosząc się do projektu ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, Anna Błaszczak-Banasiak zwróciła uwagę, że proponowana reforma stanowi ważny krok w kierunku realizacji międzynarodowych standardów praw człowieka i budowy systemu opartego na poszanowaniu godności, autonomii i indywidualnych potrzeb osób wymagających wsparcia.

Jednocześnie podkreśliła znaczenie dalszych prac nad rozwiązaniami gwarantującymi rzeczywisty wpływ osób wspieranych na decyzje dotyczące ich życia oraz pełne korzystanie z praw obywatelskich i politycznych. RPO konsekwentnie wskazuje bowiem, że wszelkie ograniczenia praw powinny podlegać indywidualnej ocenie i nie mogą wynikać automatycznie z samego faktu niepełnosprawności czy potrzeby wsparcia.

Przypomniała też o obowiązku uwzględniania głosu osób z niepełnosprawnościami w procesie stanowienia prawa. Obowiązek konsultacji wynika wprost z przepisów Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Konsultacje te muszą być pełne i obejmować wszystkie etapy procesów decyzyjnych. Muszą gwarantować osobom z niepełnosprawnościami realny udział w podejmowaniu rozstrzygnięć istotnych dla nich praw.

Ambasadorzy Konwencji ONZ

Podczas Kongresu zostały też przyznane tytuły Ambasadora i Ambasadorki Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. To tytuły przyznawane tym, którzy aktywnie działają na rzecz obrony praw i interesów osób z niepełnosprawnościami oraz wdrażania i popularyzowania Konwencji ONZ w Polsce. Nagrody wręczyła RPO Sylwia Gregorczyk-Abram.

Uhonorowani zostali dr Beata Gulati za wieloletnie i często pionierskie działania umożliwiające osobom g/Głuchym naukę języków obcych, a wszystkim chętnym studiowanie, Agnieszka Jędrzejczyk za wytrwałe wspieranie świetnym piórem walki o ustawową asystencję osobistą oraz udowadnianie, jak ważna jest rola dziennikarzy, gdy państwo rozczarowuje, Marta Lorczyk
za ustawiczną pracę u podstaw w sieci oraz walkę tam, gdzie to konieczne - od manifestacji ulicznej po sejm - o możliwość prowadzenia niezależnego życia, Marcin Urbaniak za wsłuchiwanie się w potrzeby innych oraz idące za tym praktyczne działania – w trudnych warunkach lokalnych – umożliwiające prowadzenie niezależnego życia.

Tematyka Kongresu

Tegoroczny Kongres poświęcony był kluczowym wyzwaniom związanym z pełną realizacją praw osób z niepełnosprawnościami i ich niezależnym funkcjonowaniem w społeczeństwie. Uczestnicy debat podjęli m.in. temat reformy systemu orzekania o niepełnosprawności, wprowadzenia wspieranego podejmowania decyzji w miejsce instytucji ubezwłasnowolnienia, zwiększania aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami, ograniczania negatywnych skutków tzw. pułapki rentowej oraz zapewniania dostępności architektonicznej, informacyjno-komunikacyjnej i cyfrowej jako warunku równego udziału w życiu społecznym.

O organizatorach

Kongres zorganizowało Polskie Forum Osób z Niepełnosprawnościami (PFON) - organizacja non-profit o statusie organizacji pożytku publicznego (OPP), zrzeszająca stowarzyszenia i związki stowarzyszeń osób z niepełnosprawnościami w Polsce. Misją Forum jest jednoczenie sił społecznych i instytucjonalnych dla tworzenia warunków wyrównywania szans, równoprawnego uczestnictwa w życiu społecznym oraz walki z wszelkimi przejawami dyskryminacji osób z niepełnosprawnościami, aby mogły żyć godnie i w pełni korzystać z praw człowieka. W 2023 roku PFON otrzymało Nagrodę RPO im. Pawła Włodkowica.