Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• RPO Sylwia Gregorczyk-Abram pisze do Ministra Sprawiedliwości w sprawie konieczności zmiany zakresu odpowiedzialności karnej za przestępstwo zniesławienia (art. 212 k.k.)
• Wskazuje na wątpliwości dotyczące zgodności obowiązujących przepisów z konstytucyjnym i międzynarodowym standardem ochrony wolności wypowiedzi i wolności mediów
• Zdaniem RPO odpowiedzialność za przekroczenie granic wolności wypowiedzi powinna mieć zasadniczo charakter cywilnoprawny
• Pomimo podnoszonych od wielu lat argumentów przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej za zniesławienie nie uległy zmianie

Rzecznik praw obywatelskich Sylwia Gregorczyk-Abram wystąpiła do ministra sprawiedliwości Waldemara Żurka z apelem o zmianę przepisów dotyczących odpowiedzialności za zniesławienie (art. 212 Kodeksu karnego). RPO wskazuje, że obecne regulacje od lat budzą wątpliwości z punktu widzenia wolności słowa i mogą ograniczać udział obywateli w debacie publicznej. Mogą naruszać standard ochrony wolności wypowiedzi i wolności mediów, kształtowany na podstawie norm prawa konstytucyjnego i międzynarodowego.

W ocenie Rzecznika odpowiedzialność za naruszenie dobrego imienia powinna mieć co do zasady charakter cywilny, a nie karny. Prawo karne powinno być wykorzystywane wyłącznie, gdy zapewnienie efektywnej ochrony określonemu dobru prawnemu nie jest możliwe za pomocą środków właściwych innym gałęziom prawa.

Jak podkreśla, groźba odpowiedzialności karnej może wywoływać efekt mrożący i zniechęcać obywateli, dziennikarzy czy sygnalistów do zabierania głosu w sprawach ważnych społecznie i ujawniania nieprawidłowości. Już sam fakt oskarżenia wywołuje negatywne skutki dla osoby, przeciwko której toczy się postępowanie.

Zwraca też uwagę, że po wdrożeniu dyrektywy SLAPP pozwany dysponuje środkami ochrony przed efektami powództw stanowiących nadużycie prawa procesowego. Co więcej utrzymywanie dwóch równoległych reżimów szerokiej odpowiedzialności, tj. karnoprawnego i cywilnoprawnego, pozwala na strategiczne - charakterystyczne dla działań wymierzonych w partycypację publiczną - powielanie postępowań dotyczących tego samego zachowania.

RPO zaznacza, że ochrona dobrego imienia może być skutecznie realizowana za pomocą instrumentów prawa cywilnego. W wystąpieniu wymieniła konieczne zmiany, m.in.:

• wprowadzenie instytucji tzw. „ślepego pozwu” - powództwa wobec osoby o nieznanej tożsamości,
• zapewnienie prawidłowej egzekucji obowiązku wystosowania przeprosin,
• uproszczenie i odformalizowanie procedury sprostowania prasowego,
• obniżenie opłaty od pozwu o ochronę dóbr osobistych,
• poprawę dostępu do nieodpłatnej pomocy prawnej dla osób szczególnie narażonych na naruszenia swoich praw.

W piśmie do Ministra Sprawiedliwości Rzecznik nawiązała także do spotkania z organizacjami społecznymi poświęconego wolności słowa i art. 212 Kodeksu karnego, które odbyło się w Biurze RPO. Uczestnicy zwracali uwagę, że przepisy o zniesławieniu bywają wykorzystywane do wywierania presji na osoby zabierające głos w sprawach publicznych. Organizacje pozarządowe postulowały uchylenie odpowiedzialności karnej za zniesławienie oraz wzmocnienie cywilnoprawnych środków ochrony.

RPO od wielu lat angażuje się w debatę dotyczącą zmian przepisów o zniesławieniu. Występował już w tej sprawie do organów państwa, przedstawiał opinie legislacyjne oraz organizował debatę poświęconą relacji między ochroną dobrego imienia a wolnością słowa.

W najnowszym wystąpieniu do Ministra Sprawiedliwości RPO Sylwia Gregorczyk-Abram wskazuje na konieczność przedłożenia Sejmowi RP projektu ustawy zawierającego propozycję zmiany zakresu odpowiedzialności karnej za zachowania godzące w cześć i dobre imię. Zmiana ta jest niezbędna do zapewnienia skutecznej ochrony wolności i praw człowieka. Zadeklarowała też gotowość do współpracy przy przygotowaniu nowych rozwiązań.