Biuletyn Informacji Publicznej RPO

16 września 2026 r. rzecznik praw obywatelskich Sylwia Gregorczyk-Abram wzięła udział w naradzie poświęconej omówieniu aktualnych wyzwań związanych z funkcjonowaniem systemu penitencjarnego w Polsce. Szczególną uwagę poświęcono sprawowaniu przez sędziów nadzoru penitencjarnego.

W naradzie, która odbyła się 16-17 września w Ośrodku Szkolenia Służby Więziennej w Popowie, wzięła udział wiceminister sprawiedliwości Maria Ejchart, a także sędziowie penitencjarni, wizytatorzy do spraw karnych i wykonawczych sądów apelacyjnych oraz przedstawiciele Kierownictwa Centralnego Zarządu Służby Więziennej.

Wystąpienie RPO

Sylwia Gregorczyk-Abram przedstawiła najważniejsze problemy dotyczące poszanowania praw osób pozbawionych wolności, które są identyfikowane przez Biuro RPO na podstawie skarg wpływających od osadzonych, ich rodzin i pełnomocników. Podkreśliła, że każdego roku do Biura trafiają tysiące spraw dotyczących wykonywania kary pozbawienia wolności, a wiele z nich dotyczy obszarów objętych nadzorem penitencjarnym.

Zwróciła uwagę na ustalenia Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur (KMPT), który od lat wskazuje na niedostateczną skuteczność nadzoru penitencjarnego. Według obserwacji KMPT sędziowie penitencjarni zbyt rzadko prowadzą bezpośrednie rozmowy z osobami pozbawionymi wolności i często opierają swoje oceny głównie na informacjach przekazywanych przez administrację więzienną.

KMPT zwracał także uwagę na niewystarczające reagowanie na indywidualne przypadki wymagające pilnej interwencji, zwłaszcza wobec osób z zaburzeniami psychicznymi, niepełnosprawnościami, osób starszych czy ciężko chorych. W ocenie KMPT większej uwagi wymaga również identyfikowanie problemów systemowych wpływających na warunki odbywania kary, tak aby nadzór penitencjarny skuteczniej przyczyniał się do ochrony praw człowieka w miejscach pozbawienia wolności.

W swoim wystąpieniu RPO mówiła o potrzebie skuteczniejszej ochrony prawa do humanitarnego traktowania osób osadzonych. Zwróciła uwagę m.in. problemy związane z traktowaniem osób pozbawionych wolności, zwłaszcza w pierwszych dniach po przyjęciu do aresztu śledczego lub zakładu karnego. Wskazała na złe warunki panujące w celach przejściowych, w tym przypadki zagrzybienia i zapluskwienia, brak odzieży oraz bielizny na zmianę, a także całkowite odcięcie osadzonych od kontaktu ze światem zewnętrznym.

RPO omówiła również sytuację osób z niepełnosprawnościami, które trafiają do cel niedostosowanych do ich potrzeb, a niezbędną pomoc w codziennym funkcjonowaniu otrzymują od współosadzonych bez odpowiedniego przygotowania.

Zwróciła także uwagę na brak specjalnego nadzoru medycznego oraz całodobowej opieki dla osób z demencją i innymi niepełnosprawnościami intelektualnymi lub psychicznymi. Problemy te dotyczą również osób ciężko chorych i będących w stanie terminalnym, wobec których, w ocenie RPO, należy wykorzystywać przewidziane prawem procedury umożliwiające opuszczenie zakładu karnego i powrót do bliskich.

RPO wskazała ponadto na przypadki stosowania nadmiernych środków ochronnych wobec tzw. osób medialnych, w tym wielokrotnych kontroli osobistych czy całodobowej obserwacji osadzonego przez funkcjonariusza.

Krytycznie oceniła również stosowanie prewencyjnych środków przymusu bezpośredniego z naruszeniem zasad niezbędności, proporcjonalności i minimalizacji dolegliwości. Chodzi m.in. o używanie odzieży skarbowej i kajdanek zespolonych podczas konwojów na czynności procesowe, komisje orzekające o niepełnosprawności, pogrzeby osób bliskich czy pobyty w szpitalach poza więzieniem, bez uwzględnienia stanu zdrowia osadzonego. Rzeczniczka przywołała także przypadki długotrwałego stosowania kajdanek wobec osób umieszczonych w celach zabezpieczających, również w porze nocnej.

Drugim ważnym tematem wystąpienia było prawo do opieki medycznej i prawa pacjentów przebywających w jednostkach penitencjarnych. Rzeczniczka przypomniała, że osoby pozbawione wolności powinny mieć zapewniony dostęp do świadczeń zdrowotnych na poziomie porównywalnym z osobami pozostającymi na wolności.

W tym kontekście zwróciła uwagę na sytuację osób chorujących psychicznie, które trafiają do oddziałów terapeutycznych nieprzeznaczonych dla pacjentów z zaburzeniami psychotycznymi. Wskazała, że osoby te wymagają kompleksowego leczenia, obejmującego nie tylko farmakoterapię, lecz także psychoterapię, psychoedukację i wsparcie rodzinne, którego nie można zapewnić w warunkach więziennych.

RPO omówiła problemy związane ze stosowaniem przepisów pozwalających na wykonanie zabiegu medycznego mimo sprzeciwu osadzonego. Zwróciła uwagę na nieprawidłowości występujące zarówno po stronie administracji zakładów karnych, jak i sądów penitencjarnych, podkreślając konieczność precyzyjnego określania przesłanek, zakresu i celu zgody na leczenie przymusowe.

Rzecznik wskazała również na przypadki nierespektowania decyzji osadzonych o odmowie leczenia psychiatrycznego, w tym stosowania środków przymusu bezpośredniego w celu podania leków, a także karania dyscyplinarnego za odmowę przyjęcia zaleconego leku.
Odnosząc się do ochrony praw osób pozbawionych wolności, przypomniała znaczenie skargi składanej na podstawie art. 7 k.k.w. i stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym skazany może kwestionować przed sądem nie tylko zgodność decyzji z prawem, ale również sposób gromadzenia i oceny materiału dowodowego.

RPO zwróciła także uwagę na potencjał systemu dozoru elektronicznego, wskazując, że jest on skuteczną i relatywnie tanią formą wykonywania kary, która może przyczyniać się do ograniczania zaludnienia jednostek penitencjarnych.

Rzecznik mówiła też o nadzorze penitencjarnym w zakładach psychiatrycznych. Wskazała, że nadzór nad legalnością i prawidłowością wykonywania środków zabezpieczających staje się coraz istotniejszy, w związku z narastającymi problemami psychiatrii sądowej. Do tych problemów zalicza się przeludnienie, kierowanie do zakładów psychiatrycznych osób tymczasowo aresztowanych celem wykonywania środka zapobiegawczego, brak miejsc dla sprawców przestępstw seksualnych na oddziałach dedykowanych takim osobom, pobyt w oddziałach detencji psychiatrycznej osób starszych oraz z niepełnosprawnościami, których nie można już poddać praktycznie żadnej terapii, a także brak systemowych rozwiązań wspierających na etapie opuszczania zakładu psychiatrycznego.

Wskazała też, że jeszcze 10 lat temu do Biura RPO wpływały zaledwie pojedyncze wnioski dotyczące środków zabezpieczających. Obecnie są one bardzo liczne, a o problemach mówią już nie tylko pacjenci i ich obrońcy, ale też kadra zakładów psychiatrycznych.

Wyzwania systemu penitencjarnego – standardy międzynarodowe i perspektywa RPO

Drugiego dnia podczas narady wystąpiła dyrektor Zespołu do spraw wykonywania kar w Biurze RPO Ewa Dawidziuk. Zwróciła uwagę na sposób rozpoznawania skarg przez sądy penitencjarne w trybie art. 7 k.k.w., pokazując pozytywne przykłady zaangażowania sądów penitencjarnych w ustalenie uzasadnienia decyzji podjętej przez dyrektora jednostki penitencjarnej. Wskazała także na nieprawidłową praktykę sądów identyfikowaną w Biurze RPO w toku rozpoznawania wniosków od skazanych.

Podczas wystąpienia, ale także w dyskusji nawiązano do problematyki środków zabezpieczających, Krajowego Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (KOZZD), terapii w warunkach wolnościowych, wykonywania tymczasowego aresztowania w odpowiednim podmiocie leczniczym, wydawania decyzji o umieszczeniu w celi monitorowanej. Punktem odniesienia w toku wystąpienia były także standardy CPT i orzecznictwo ETPC.

Narada była również okazją do podsumowania dwuletniego cyklu spotkań poświęconych funkcjonowaniu systemu penitencjarnego, organizowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości we współpracy z Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich. Rozmowy te służyły identyfikowaniu najważniejszych wyzwań oraz wypracowywaniu rozwiązań mających na celu zapewnienie wykonywania kary pozbawienia wolności w Polsce z pełnym poszanowaniem praw i wolności człowieka.