Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Obowiązujące przepisy mogą pozwalać na złożenie wniosku o dowód osobisty dziecka oraz odbiór dokumentu przez rodzica pozbawionego władzy rodzicielskiej lub z ograniczoną władzą rodzicielską
• Organy gmin nie mają obecnie podstaw do weryfikowania zakresu władzy rodzicielskiej osoby składającej wniosek ani odbierającej dowód
• W ocenie RPO stwarza to ryzyko naruszenia praw rodzica sprawującego pełnię władzy rodzicielskiej oraz może rodzić obawy dotyczące bezpieczeństwa dziecka
• Wobec zapowiedzi resortu spraw wewnętrznych o podjęciu prac legislacyjnych mających zwiększyć bezpieczeństwo procedury wydawania dowodów osobistych dzieciom RPO zwrócił się do ministra o wyjaśnienia

Rzecznik Praw Obywatelskich ponownie wystąpił do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie przepisów dotyczących wydawania dowodów osobistych dzieciom. Problem był już przedmiotem wcześniejszych wystąpień RPO, jednak do Biura Rzecznika nadal wpływają skargi wskazujące na jego aktualność.

W świetle art. 25 ust. 2 ustawy z 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych w imieniu osoby nieposiadającej zdolności do czynności prawnych lub posiadającej ograniczoną zdolność do czynności prawnych ubiegającej się o wydanie dowodu osobistego wniosek o wydanie dowodu osobistego składa jedno z rodziców, opiekun lub kurator. Natomiast z art. 30 ust. 2 ustawy wynika, że dowód osobisty osoby nieposiadającej zdolności do czynności prawnych odbiera rodzic albo opiekun, a w przypadku osoby posiadającej ograniczoną zdolność do czynności prawnych – osoba ubiegająca się o wydanie dowodu osobistego, rodzic albo kurator. Oznacza to, że w przypadku osoby małoletniej dowód osobisty może również odebrać rodzic, który nie składał wniosku o wydanie dowodu osobistego.

Brzmienie powyżej wskazanych przepisów w praktyce może oznaczać, że z wnioskiem o wydanie dowodu osobistego dla dziecka może wystąpić rodzic, który jest pozbawiony władzy rodzicielskiej bądź jego władza w tym zakresie została ograniczona. Podobna sytuacja ma miejsce, jeśli chodzi o odbiór dowodu osobistego. Nawet bowiem, gdy wniosek zostanie złożony przez rodzica dysponującego pełnią władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, to dowód może fizycznie odebrać rodzic z ograniczoną władzą rodzicielską bądź jej pozbawiony. Właściwy organ gminy nie ma żadnych podstaw do żądania od składającego wniosek rodzica jakiegokolwiek dokumentu uprawniającego go do występowania w imieniu dziecka o wydanie dowodu ani także do odmowy wydania takiego dowodu.

We wniosku o wydanie dowodu osobistego zawarte jest oświadczenie o prawdziwości danych. Należy jednak zauważyć, że rygor dotyczy wyłącznie  danych dziecka oraz wskazania powodu ubiegania się o wydanie dowodu osobistego. Rygor ten nie obejmuje oświadczenia w przedmiocie posiadania pełnej władzy rodzicielskiej nad dzieckiem.

Skutkiem tego rodzic dysponujący pełnią władzy rodzicielskiej może nie mieć świadomości, że wniosek o wydanie dowodu osobistego został przez drugiego rodzica złożony i dowód taki został mu wydany. W sytuacji istniejącego konfliktu pomiędzy rodzicami dziecka, taka sytuacja może budzić u rodzica pierwszoplanowego uzasadnione obawy co do intencji drugiego rodzica.

W piśmie z dnia 18 listopada 2024 r., MSWiA podzieliło pogląd Rzecznika Praw Obywatelskich, że dopisanie do treści artykułu ustawy po słowie „rodzic” wyrazów „niepozbawiony władzy rodzicielskiej” czy „dysponujący pełnią władzy rodzicielskiej” nie byłoby działaniem prawidłowym. Przytoczono również pogląd Ministerstwa Sprawiedliwości, zgodnie z którym konieczne jest wprowadzenie takiej zmiany, która jednoznacznie będzie odnosiła się do przedstawicielstwa ustawowego rodziców i zakresu ich reprezentacji. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, mając na uwadze stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Ministra Sprawiedliwości, uznało za konieczne podjęcie prac legislacyjnych, których celem będzie zwiększenie bezpieczeństwa wydawania dowodów osobistych dla dzieci.

Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, który obejmuje również zmiany w ustawie o dowodach osobistych. W projekcie tym co do art. 25 ust. 2 ustawy proponuje się brzmienie: „[w] imieniu osoby, która nie ukończyła 18 roku życia wniosek o wydanie dowodu osobistego składa jedno z rodziców lub opiekun”. Zaś art. 30 ust. 2 otrzymuje brzmienie: „[d]owód osobisty osoby, która nie ukończyła 18 roku życia odbiera rodzic albo opiekun. (…) Dowód osobisty może również odebrać rodzic, który nie składał wniosku o wydanie dowodu osobistego.” Niestety, projektowane zapisy nie uwzględniły postulowanych przez Rzecznika zmian wskazanych w kierowanych do resortu spraw wewnętrznych wystąpieniach.

Jednocześnie, opublikowany w 2026 r. przez MSWiA projekt ustawy o zmianie ustaw w celu optymalizacji niektórych procesów w zakresie spraw obywatelskich  także wprowadza istotne zmiany w ustawie o dowodach osobistych. W projekcie tym art. 25 ust. 2 otrzymuje brzmienie: „[w] imieniu osoby nieposiadającej zdolności do czynności prawnych lub posiadającej ograniczoną zdolność do czynności prawnych wniosek o wydanie dowodu osobistego składa jedno z rodziców posiadające władzę rodzicielską, która nie została ograniczona w sposób uniemożliwiający złożenie tego wniosku, albo opiekun lub kurator, przedkładając wydane przez sąd dokumenty potwierdzające uprawnienie do złożenia takiego wniosku.”. Natomiast, art. 30 ust. 2 otrzymał brzmienie: „[d]owód osobisty osoby nieposiadającej zdolności do czynności prawnych lub posiadającej ograniczoną zdolność do czynności prawnych odbiera rodzic, jeżeli dziecko pozostaje pod jego władzą rodzicielską, która nie została ograniczona w sposób uniemożliwiający odbiór tego dokumentu, opiekun albo kurator. Dowód osobisty osoby posiadającej ograniczoną zdolność do czynności prawnych może także odebrać osoba ubiegająca się o wydanie dowodu osobistego, z wyjątkiem przypadku, o którym mowa w art. 25 ust. 3. Dowód osobisty może również odebrać rodzic, który nie składał wniosku o wydanie dowodu osobistego.”

Dodatkowo projekt ten przewiduje wprowadzenie konieczności złożenia przez rodzica oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, zgodnie z którym rodzic oświadcza, że dziecko pozostaje pod jego władzą rodzicielską, która nie została ograniczona w sposób uniemożliwiający złożenie tego wniosku. Analogiczny obowiązek przewidziano w stosunku do czynności odbioru dowodu osobistego przez rodzica.

Pomimo, że oba projekty odnoszą się do różnych zagadnień i zmierzają do realizacji odmiennych celów, powstaje wątpliwość co do wzajemnej relacji proponowanych w nich zmian. Projekty te przewidują bowiem ingerencję w tę samą ustawę, czyniąc to niezależnie od siebie i bez uwzględnienia rozwiązań przewidzianych w drugim projekcie.

W związku z tym RPO zwrócił się do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji o poinformowanie o aktualnym stanie prac nad projektem ustawy o zmianie ustaw w celu optymalizacji niektórych procesów w zakresie spraw obywatelskich, jak również o rozważenie wzajemnej relacji pomiędzy propozycjami zmian do ustawy o dowodach osobistych, zawartymi w projekcie tej ustawy oraz w projekcie ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji.

IV.7021.65.2016