Biuletyn Informacji Publicznej RPO

Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Stanisław Trociuk przekazał Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i Administracji uwagi do projektu ustawy o zmianie ustawy o cudzoziemcach (UD408).

Nadanie rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji o cofnięciu zezwolenia na pobyt czasowy

Projektowana zmiana może istotnie oddziaływać na sytuację prawną cudzoziemców. Od decyzji wojewody o cofnięciu zezwolenia na pobyt czasowy przysługuje wprawdzie odwołanie do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców, jednak zgodnie z Kpa jego wniesienie nie wstrzymuje wykonania decyzji podlegającej natychmiastowemu wykonaniu z mocy ustawy. Może to prowadzić do sytuacji, w której zarówno decyzja o cofnięciu zezwolenia na pobyt czasowy, jak i wydana następnie decyzja o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu zostaną wykonane przed rozpoznaniem przez organy drugiej instancji wniesionych od nich odwołań. 

Skuteczność ochrony prawnej cudzoziemca może dodatkowo ograniczać możliwość odstąpienia od sporządzenia uzasadnienia faktycznego decyzji o cofnięciu zezwolenia, jeżeli wymagają tego względy obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego. Brak znajomości podstaw faktycznych rozstrzygnięcia może bowiem istotnie utrudnić cudzoziemcowi sformułowanie zarzutów odwoławczych i podjęcie skutecznej polemiki ze stanowiskiem organu.

Dodatkowe trudności mogą powstać, jeżeli przed rozpoznaniem odwołania cudzoziemiec zostanie przymusowo doprowadzony do państwa pochodzenia lub innego państwa trzeciego. Przebywając poza Polską, może mieć ograniczony dostęp do akt sprawy, pełnomocnika, pomocy prawnej w zakresie prawa polskiego oraz usług tłumacza. 

W ocenie Rzecznika projekt powinien zatem przewidywać gwarancje zapewniające cudzoziemcowi rzeczywistą i skuteczną kontrolę instancyjną przed wykonaniem decyzji mogącej wywołać nieodwracalne lub szczególnie dotkliwe skutki.

Wygaśnięcie skutków milczącego zakończenia postępowania z mocy prawa

Zgodnie z projektem niewydanie przez wojewodę w terminie 60 dni decyzji lub postanowienia kończącego postępowanie skutkuje jego milczącym zakończeniem w sposób uwzględniający żądanie strony. Cudzoziemiec nabywa wówczas z mocy prawa uprawnienie do czasowego pobytu. Przewiduje się możliwość wezwania cudzoziemca już po zakończeniu postępowania, a niewykonanie wskazanych w wezwaniu obowiązków powoduje wygaśnięcie skutków milczącego zakończenia postępowania z mocy prawa.

W konsekwencji nabyte prawo pobytowe może zostać utracone automatycznie, bez wydania rozstrzygnięcia podlegającego kontroli instancyjnej i sądowoadministracyjnej. Budzi to wątpliwości z punktu widzenia wynikających z art. 2 Konstytucji RP zasad ochrony praw nabytych oraz zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa. W ocenie RPO utrata prawa pobytowego powinna następować na podstawie decyzji administracyjnej, po dokonaniu przez organ oceny okoliczności konkretnej sprawy, z zapewnieniem cudzoziemcowi możliwości jej zakwestionowania w toku kontroli instancyjnej i sądowoadministracyjnej.

Przewlekłość postępowań legalizacyjnych

Projekt przewiduje możliwość udzielania zezwoleń na pobyt czasowy obywatelom wybranych państw trzecich w drodze milczącego zakończenia postępowania. Rozwiązanie to ma stanowić odpowiedź na systemowy problem przewlekłości postępowań legalizacyjnych prowadzonych przez wojewodów. Z uzasadnienia wynika jednak, że wnioski objęte tym mechanizmem stanowiły w latach 2023–2025 jedynie ok. 1,1–1,2% ogółu. Wpływ zmiany na skrócenie czasu trwania postępowań będzie zatem ograniczony.

Na przewlekłość nadal wpływają skargi do BRPO. Od października 2024 r. RPO wiele razy zwracał uwagę MSWiA na długotrwałe zawieszenie biegu terminów załatwiania spraw pobytowych i związane z tym ograniczenie cudzoziemcom dostępu do środków prawnych służących przeciwdziałaniu bezczynności oraz przewlekłości postępowań. Wzrost liczby wniosków i trudności organizacyjne nie uzasadniają ograniczania prawa do skutecznej ochrony prawnej, a rozwiązanie problemu wymaga przede wszystkim usprawnienia funkcjonowania urzędów wojewódzkich, w tym ich odpowiedniego wzmocnienia kadrowego.

W ocenie Rzecznika projektowane rozwiązanie, choć może usprawnić rozpoznawanie niektórych spraw, ma charakter punktowy i obejmie jedynie niewielką część postępowań pobytowych. Nie stanowi zatem wystarczającej odpowiedzi na systemowy problem ich przewlekłości. Konieczne pozostaje podjęcie kompleksowych działań legislacyjnych i organizacyjnych, które zapewnią sprawne prowadzenie postępowań bez ograniczania cudzoziemcom dostępu do skutecznych środków ochrony prawnej.

ZPM.022.8.2026