Biuletyn Informacji Publicznej RPO

Rzecznik praw obywatelskich Marcin Wiącek udzielił wywiadu, który ukazał się 29 czerwca 2026 r. w "Dzienniku Gazecie Prawnej". Głównym tematem rozmowy był stan praworządności w Polsce i podsumowanie kadencji RPO. Rzecznik odniósł się także do sytuacji na granicy polsko-białoruskiej, problemów związanych z procedurami karnymi i inwigilacją.

Główne tezy i stan praworządności

Zdaniem RPO katalog praw człowieka w Konstytucji RP nie ma dla obywatela znaczenia, jeśli brakuje niezależnych instytucji, przed którymi można tych praw dochodzić. Obecny kryzys wymiaru sprawiedliwości wywołali politycy i to oni muszą go rozwiązać.

Standardy europejskie jednoznacznie wskazują, że status sędziów powołanych po 2018 r. jest obarczony wadą prawną, jednak skala problemu różni się w zależności od instancji i okoliczności. Orzeczenia te nie oznaczają automatycznego unieważnienia ich powołań. Konieczna jest nowelizacja ustawy o KRS, aby wyeliminować polityczny charakter wyboru jej członków.

Kolejnym problemem jest kryzys w Trybunale Konstytucyjnym. Sytuacja wokół czterech nowo wybranych sędziów TK, którzy nie są dopuszczani do obowiązków, jest patologiczna. RPO podkreślił, że stali się oni sędziami z chwilą podjęcia uchwały przez Sejm, a prezydent ma obowiązek przyjąć od nich ślubowanie. Niepublikowanie wyroków TK przez władze uznaje za zaniechanie bez podstaw prawnych, które pogłębia niepewność obywateli.

Sytuacja na granicy z Białorusią

RPO jednoznacznie ocenił tzw. ustawę o zawieszeniu prawa do azylu jako niekonstytucyjną, ponieważ całkowicie odbiera ona wybranej grupie ludzi prawo do ubiegania się o status uchodźcy.

Stosowanie pushbacków bez indywidualnej oceny sytuacji narusza zaś standardy praw człowieka i zasadę proporcjonalności. Choć sądy potwierdziły niekonstytucyjność rozporządzenia z 2021 r., przepisy te są nadal stosowane przez Straż Graniczną.

Procedury karne i inwigilacja

Marcin Wiącek zwrócił uwagę, że w Polsce brakuje standardu, który gwarantowałby zatrzymanemu kontakt z adwokatem przed pierwszym przesłuchaniem przez policję.

Ponadto nadużywane są areszty tymczasowe. Środek ten stał się rozwiązaniem domyślnym, stosowanym przez sądy i prokuraturę automatycznie i mało refleksyjnie, często na podstawie ogólnych przesłanek (np. samej groźby surowej kary). Proponowane zmiany w tym zakresie niestety zostały zawetowane przez prezydenta.

RPO zaznaczył, że polskie przepisy dotyczące kontroli operacyjnej są przestarzałe („analogowe przepisy w cyfrowej rzeczywistości”). Kontrola sądowa nad działaniami służb praktycznie nie istnieje, a obywatel nie ma możliwości dowiedzieć się, że był inwigilowany, jeśli sprawa nie trafi do sądu. Polska ignoruje w tej kwestii wyroki ETPC (sprawa Pietrzak, Bychawska-Sinarska).

Podsumowanie kadencji

RPO pytany był o sukcesy i porażki podczas sprawowania urzędu.

- Nasze argumenty były trafne i ukształtowały liczne linie orzecznicze, a poza tym pomogliśmy w ten sposób tysiącom ludzi w sprawach cywilnych, karnych czy administracyjnych. Udało się też, jak sądzę, zbudować zaufanie obywateli do tego, że w Polsce istnieje konstytucyjny organ państwa, który nie uczestniczy w sporach politycznych i światopoglądowych, jakie obserwujemy na co dzień. Taka jest moja wizja niezależności urzędu RPO. To powinien być urząd, który stoi obok sporów politycznych i kieruje się wyłącznie prawem. Pozostawiam go z takim właśnie wizerunkiem – powiedział Marcin Wiącek.

Rzecznik podkreślił, że nie udało się wywalczyć budżetu adekwatnego do rangi urzędu, a kryzys wokół TK uniemożliwił RPO pełne korzystanie z kluczowego narzędzia – wniosków do Trybunału Konstytucyjnego. Priorytetem dla kolejnego RPO powinno być dofinansowanie Biura RPO. Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur dysponuje np. zaledwie ok. 20 pracownikami na ponad 3 tysiące miejsc pozbawienia wolności; z kolei kilkanaście osób musi obsłużyć ponad 7 tys. próśb o skierowanie skarg nadzwyczajnych do Sądu Najwyższego.