Biuletyn Informacji Publicznej RPO

23 czerwca 2026 r. w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich odbyło się wydarzenie ,,Głos, który zmienia system. Rola sygnalistów w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego”. Zostało ono zorganizowane z okazji Międzynarodowego Dnia Sygnalisty, który przypada 23 czerwca. 

Spotkanie miało na celu identyfikację barier w zgłaszaniu nadużyć oraz określenie metod budowania kultury opartej na odpowiedzialności za dobro wspólne i odwadze cywilnej. Wydarzenie było skierowane do wszystkich osób zainteresowanych tematyką ochrony sygnalistów.

Na wstępie zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Adam Krzywoń podkreślił, że w świetle współczesnych standardów demokratycznych sygnalista nie powinien być postrzegany jako źródło problemu czy zagrożenie dla wizerunku instytucji. Jest on osobą z wewnątrz struktury, która na skutek dostrzeżonego naruszenia wartości decyduje się działać. Jego działanie daje organizacji pierwszą i najważniejszą szansę na wewnętrzne naprawienie błędu, zanim sprawa przybierze charakter kryzysu publicznego. 

ZRPO zwrócił także uwagę na to, że w Polsce rozmowa o sygnalistach jest trudna przez negatywne skojarzenia historyczne i zakorzenione w języku słowo „donosiciel”. Wyzwaniem jest „odczarowanie” tego pojęcia i pokazanie, że sygnalizowanie o nieprawidłowościach to przejaw odpowiedzialności za dobro wspólne. Rzecznik podkreślił także, że osoba zgłaszająca musi mieć pewność, co stanie się z jej danymi i czy zgłoszenie zostanie potraktowane poważnie. Bez zaufania nawet najlepsza ustawa pozostanie martwym prawem. 

W rozmowie udział wzięli Katarzyna Batko-Tołuć, dyrektorka zarządzająca oraz członkini zarządu Fundacji dla Polski, dr Konrad Ciesiołkiewicz, kierownik Centrum Analiz Społeczeństwa Informacyjnego, Uczelnia Korczaka; wiceprzewodniczący Państwowej Komisji ds. przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15, Bianka Mikołajewska, dziennikarka, szefowa redakcji „Raportu Specjalnego” w TVP Info oraz Katarzyna Skrzydłowska-Kalukin, dziennikarka, reporterka, członkini redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego „Kultury Liberalnej”. Rozmowę poprowadził Marcin Malecko, dyrektor Zespołu do spraw Sygnalistów BRPO.

Podczas dyskusji wskazano na przeszkody, które mogą powstrzymywać obywateli przed reagowaniem na naruszenia prawa:

1. strach przed odwetem i brakiem wsparcia – obawa przed ostracyzmem, utratą pracy lub uwikłaniem w długotrwałe procesy prawne pozostaje największym czynnikiem paraliżującym. Strach ten jest szczególnie silny w mniejszych społecznościach, lokalnych samorządach czy małych gminach, gdzie zachowanie poufności jest trudniejsze, a zależności personalne i tzw. lokalne układy – znacznie silniejsze, 
2. wpływ polityki i brak zaufania do instytucji – potencjalni sygnaliści mogą obawiać się upolitycznienia procedur wewnątrz organów publicznych oraz tego, że ich dane mogą zostać wykorzystane przeciwko nim po ewentualnych zmianach u władzy,
3. niejasna konstrukcja systemów zgłoszeń– zwrócono uwagę, że wiele procedur wewnątrz firm i urzędów funkcjonuje jedynie „na papierze”. System staje się niewiarygodny, jeśli organem powołanym do rozpatrywania zgłoszeń (np. komisją etyczną) kieruje osoba z najwyższego kierownictwa, bezpośrednio powiązana z procesami decyzyjnymi. Brak kolegialności i niezależności takich ciał budzi lęk przed brakiem obiektywizmu, 
4. procedury uchylenia poufności a ochrona tożsamości sygnalisty – obowiązujące przepisy dopuszczają w uzasadnionych przypadkach uchylenie poufności i ujawnienie tożsamości zgłaszającego. Z tego powodu sygnaliści często wybierają kontakt z dziennikarzami śledczymi niż oficjalne kanały instytucjonalne. Media gwarantują bowiem bezwzględną, konstytucyjną ochronę źródła informacji, a efekty ich działania są widoczne i szeroko rozpowszechniane, co daje poczucie sprawczości. 

Podczas rozmowy zwrócono także uwagę na wyraźną zmianę pokoleniową – dla młodszych obywateli zgłaszanie nadużyć nie jest aktem nielojalności, lecz naturalnym egzekwowaniem swoich praw oraz dbałością o standardy w miejscu pracy i przestrzeni publicznej. Podkreślono również, że z perspektywy interesu społecznego intencje i motywacje osoby zgłaszającej (czy wynikają z czystego idealizmu, czy z chęci ochrony własnej pozycji prawnej) mają znaczenie drugorzędne – kluczowy jest fakt wykrycia i zatrzymania nieprawidłowości. 

Kluczowe rekomendacje i wnioski na przyszłość

Aby ustawa o ochronie sygnalistów nie stała się martwym prawem, konieczne jest podjęcie natychmiastowych działań w kilku obszarach:

1. zapewnienie ochrony tożsamości sygnalisty – fundamentem dobrze działającego systemu jest zaufanie. Zgłaszający musi mieć pewność, co stanie się z jego danymi osobowymi oraz że procedura zapewni mu realną anonimowość i ochronę prawną,
2. transparentność i ewaluacja – społeczeństwo musi wiedzieć, że jego głos ma znaczenie. Instytucje przyjmujące zgłoszenia zewnętrzne powinny (z zachowaniem pełnej anonimowości stron) informować o tym, jakie nadużycia udało się zindentyfikować i skutecznie im przeciwdziałać oraz jakie straty finansowe bądź społeczne zostały powstrzymane dzięki interwencji sygnalistów,
   edukacja i decentralizacja działań – działania informacyjne i edukacyjne nie powinny ograniczać się do dużych ośrodków miejskich i korporacji. Kluczowe jest dotarcie z wiedzą o bezpiecznych kanałach zgłoszeń do jednostek samorządu terytorialnego i mniejszych miejscowości, gdzie ryzyko odwetu jest największe, 
3. budowanie kultury wsparcia – wewnątrz organizacji niezbędne jest tworzenie niezależnych, kolegialnych zespołów ds. compliance oraz jednoznaczne, publiczne wsparcie dla postaw etycznych ze strony liderów i kadry zarządzającej. Wspólnota zawodowa musi stać po stronie osoby zgłaszającej problem, a nie po stronie procederu łamania prawa.

Wydarzenie było tłumaczone na polski język migowy i transmitowane online.