Biuletyn Informacji Publicznej RPO

26 maja 2026 r. w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich odbyło się seminarium nt. "Realizacja przez samorządy obowiązku dowozu uczniów z niepełnosprawnościami do placówek edukacyjnych – prawo i praktyka".

Seminarium poświęcone było raportowi RPO pt. "Realizacja przez samorządy obowiązku dowozu uczniów z niepełnosprawnościami do placówek edukacyjnych. Praktyka, wyzwania, rekomendacje". Podczas wydarzenia zaprezentowano najważniejsze wyniki przeprowadzonego badania oraz dodatkowe uwagi i rekomendacje Rzecznika Praw Obywatelskich oraz przeprowadzono dyskusję.

Wydarzenie było tłumaczone na polski język migowy, transkrybowane na żywo i transmitowane online.

Otwarcie seminarium

Seminarium otworzył zastępca RPO dr hab. Adam Krzywoń. Witając uczestników, zwrócił uwagę, że w wydarzeniu biorą osoby, które patrzą na temat seminarium z różnych perspektyw: prawnej, samorządowej, edukacyjnej, społecznej, eksperckiej, ale także z perspektywy uczniów, rodziców, opiekunów oraz osób wspierających dzieci i młodzież z niepełnosprawnościami

Zauważył, że choć temat spotkania może wydawać się bardzo praktyczny, organizacyjny, a nawet techniczny, to w istocie jest on bardzo prawno-człowieczy.

- Dotyczy bowiem realnego dostępu do edukacji. Dotyczy równości szans. Dotyczy godności uczniów i uczennic z niepełnosprawnościami. Dotyczy również tego, czy prawo, które w założeniu ma wspierać, w praktyce rzeczywiście działa tak, jak powinno – podkreślił.

Adam Krzywoń wskazał, że punktem wyjścia do dyskusji musi być jedno z fundamentalnych praw człowieka, o których mowa w Konstytucji, a mianowicie prawo do nauki.

- W przypadku dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami samo zagwarantowanie miejsca w systemie edukacji nie jest wystarczające. Konieczne jest stworzenie takich warunków, które pozwalają z tego prawa rzeczywiście korzystać – zauważył ZRPO. Dodał, że jeżeli uczeń nie może bezpiecznie, godnie i regularnie dotrzeć do szkoły, to jego prawo do nauki pozostaje prawem iluzorycznym.

- Obowiązek zapewnienia bezpłatnego transportu i opieki w czasie przewozu nie powinien być traktowany jako dodatek do systemu oświaty. To jeden z instrumentów służących wyrównywaniu szans edukacyjnych – tłumaczył. Zwrócił uwagę, że jest to nie tylko narzędzie realizacji konstytucyjnego prawa do nauki, ale również obowiązków wynikających z art. 69 Konstytucji, który nakazuje władzom publicznym udzielanie osobom z niepełnosprawnościami pomocy. Przepis ten należy odczytywać szeroko, także w kontekście edukacji, godności człowieka oraz zakazu dyskryminacji.

ZRPO przypomniał o prawach rodziców, którzy zgodnie z Konstytucją, mają prawo decydować o wychowaniu dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Wybór szkoły, zwłaszcza w przypadku dziecka z niepełnosprawnością, często nie jest wyborem prostym. Zauważył, że nie jest to wyłącznie kwestia odległości od miejsca zamieszkania, ale też kwestia bezpieczeństwa, dostępności, doświadczenia kadry, relacji społecznych czy specjalistycznych potrzeb edukacyjnych i terapeutycznych.

Zwrócił uwagę, że RPO od lat angażuje się w sprawy dotyczące dowozu uczniów z niepełnosprawnościami do placówek edukacyjnych. Do BRPO wpływają wnioski w sprawach indywidualnych, Rzecznik wyjaśnia te sprawy, zwraca się do organów samorządowych, przystępuje do postępowań sądowych i sądowo-administracyjnych. RPO kierował też wystąpienia generalne do ministerstw, sygnalizował potrzebę zmiany lub doprecyzowania przepisów, brał też udział w postępowaniach przed Trybunałem Konstytucyjnym.

- Ta wieloletnia aktywność pokazuje, że problem nie jest incydentalny. Nie chodzi o pojedyncze nieporozumienia między rodzicami a gminą. Chodzi o obszar, gdzie problemy występują i w którym prawo, praktyka, możliwości finansowe samorządów i potrzeby konkretnych dzieci spotykają się często w sposób trudny i konfliktowy – wskazał.

Adam Krzywoń wyjaśnił, że raport jest próbą uporządkowania tej wiedzy. A badanie, które stało się podstawą raportu, miało odpowiedzieć na bardzo konkretne pytanie: czy organizowany przez gminy dowóz uczniów z niepełnosprawnościami rzeczywiście realizuje cel, dla którego został ustanowiony, czyli ułatwia dostęp do edukacji?

- To pytanie jest proste tylko pozornie. Bo odpowiedź wymagała spojrzenia nie tylko na przepisy, ale także na praktykę ich stosowania, na doświadczenia gmin, rodziców, uczniów, przewoźników i organizacji społecznych – podkreślił.

Rzecznik wskazał, że z raportu wyłania się złożony obraz. Z jednej strony w wielu miejscach samorządy wykonują swoje obowiązki odpowiedzialnie i z dużym wysiłkiem organizacyjnym. Z drugiej strony raport pokazuje, że nadal istnieją poważne problemy.

Podkreślił przy tym, że organizacja dowozu bywa zadaniem trudnym, kosztownym, wymagającym elastyczności, dobrej komunikacji i specjalistycznej wiedzy. Istnieją realne ograniczenia na poziomie lokalnym, zwłaszcza w mniejszych gminach.

Problemy zaś dotyczą takich kwestii jak np. zróżnicowana interpretacja pojęcia „najbliższej szkoły”, sposób informowania rodziców o przysługujących im uprawnieniach, jakość i bezpieczeństwo transportu, kwalifikacja opiekunów i kierowców, długość tras, stabilność umów, a także procedury związane z ubieganiem się o transport lub zwrot kosztów dowozu.

Podkreślił, że celem raportu nie jest wskazywanie winnych, lecz opisanie praktyki, zidentyfikowanie problemów i zaproponowanie rozwiązań, które mogłyby realnie poprawić sytuację uczniów i ich rodzin, a jednocześnie wesprzeć samorządy w realizacji tego trudnego zadania publicznego.

– Dobra administracja nie polega wyłącznie na formalnym wykonaniu obowiązku. Polega na takim działaniu, które pozwala osiągnąć cel prawa – dodał.

Kończąc wystąpienie, Adam Krzywoń podziękował wszystkim zaangażowanym w powstanie raportu, w szczególności Zespołowi ds. Równego Traktowania, a za wsparcie naukowe pracownikom SGH. Wyraził nadzieję, że seminarium będzie dobrą przestrzenią do rozmowy, która nie zatrzyma się wyłącznie na diagnozie, ale pozwoli zaproponować praktyczne rozwiązania.

Następnie referat poświęcony prawu do edukacji na zasadzie równości z innymi w świetle Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami wygłosiła pełnomocniczka RPO ds. praw osób z niepełnosprawnościami dr Monika Wiszyńska-Rakowska.

Zauważyła na wstępie, że gdy mówimy o prawie do edukacji, to patrząc na osobę z niepełnosprawnością mówimy o czymś znacznie więcej. – Dlatego, że prawo do edukacji to jest tak naprawdę brama, która następnie otwiera tym osobom szansę na prawo do pracy, prawo do niezależnego życia i wsparcie na każdym kolejnym etapie. Jest absolutnym kluczem do wszystkich innych praw – podkreśliła.

W dalszej części wystapienia omówiła znaczenie prawa do nauki w świetle Konwencji i wyzwaniach z jego realizacją związanych w kontekście przepisów krajowych i trudności związanych z realizacją obowiązku dowozu uczniów z niepełnosprawnościami do placówek edukacyjnych i opieki w trakcie transportu.

Badanie i raport

Ekspertka prawna w Zespole ds. Równego Traktowania w Biurze RPO r.pr. Dorota Beker omówiła najważniejsze wyniki, wnioski i rekomendacje RPO płynące z badania "Realizacja przez samorządy obowiązku dowozu uczniów z niepełnosprawnościami do placówek edukacyjnych".

Do wyników badania odnieśli się następnie eksperci. Dr hab. Paweł Kubicki, prof. SGH z Katedry Polityki Społecznej SGH przeanalizował je od strony potrzeb samorządów, natomiast dr Magdalena Kocejko z Katedry Polityki Społecznej SGH omówiła wyniki pod kątem potrzeb uczniów z niepełnosprawnością oraz osób je wspierających.

Tematyka będąca przedmiotem badania od dłuższego czasu znajdowała się w zainteresowaniu RPO. Jego działalność i problemy rozstrzygane w orzecznictwie w kontekście obowiązku dowozu uczniów z niepełnosprawnościami do placówek edukacyjnych przedstawiła zastępczyni dyrektorki Zespołu ds. Równego Traktowania w BRPO adw. Anna Mikołajczyk.

Po przerwie odbyła się dyskusja z udziałem ekspertów i specjalistów, podczas której rozmawiano na temat praw i obowiązków w zakresie organizacji dowozu do placówek edukacyjnych i próbowano ocenić sposób ich realizacji. W panelu uczestniczyli: Katarzyna Świeczkowska, pedagożka, współzałożycielka i dyrektorka Zespołu Niepublicznych Placówek Oświatowych PSONI Gdańsk i wiceprzewodnicząca Zarządu Koła PSONI Gdańsk, Krzysztof Kalinowski, wójt gminy Dębe Wielkie oraz dr Krzysztof Kurowski, przewodniczący Zarządu Polskiego Forum Osób z Niepełnosprawnościami.