Biuletyn Informacji Publicznej RPO

17 maja obchodzimy Międzynarodowy Dzień Przeciw Homofobii, Transfobii i Bifobii (IDAHOBIT). Data ta nawiązuje do decyzji Światowej Organizacji Zdrowia z 1990 r. o usunięciu homoseksualności z Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób. Obchody IDAHOBIT 2026 są okazją do refleksji nad aktualnym stanem przestrzegania praw człowieka bez dyskryminacji ze względu orientacją seksualną lub tożsamością płciową.

Tegorocznym hasłem przewodnim jest „W sercu demokracji”. Jego celem jest przypomnienie, że fundamentem prawdziwie demokratycznych społeczeństw jest równość i sprawiedliwość dla wszystkich, które to wartości sprzyjają rozkwitowi całej społeczności.  Ochrona praw człowieka, równe traktowanie i walka z dyskryminacją to fundamenty demokratycznego państwa. Dzięki nim każdy może w pełni uczestniczyć w życiu społecznym i publicznym – bez lęku przed wykluczeniem czy przemocą. Rzecznik Praw Obywatelskich od 2011 roku wykonuje zadania niezależnego organu do spraw równości – stoi na straży równego traktowania wszystkich osób, w tym bez względu na orientację seksualną i tożsamość płciową. Publikacja pt. Działania RPO na rzecz ochrony praw osób LGBT+ podsumowuje sprawy podejmowane w ostatnich latach, a także stanowi plan dalszych kroków, jakie należy podjąć, by zagwarantować obywatelkom i obywatelom LGBT+ pełnię praw.

Instytucjonalizacja związków osób tej samej płci

Rzecznik przedstawił pozytywną opinię w sprawie rozpatrywanych aktualnie przez Sejm projektów ustaw dotyczących statusu osoby najbliższej oraz umowy o wspólnym pożyciu. Rzecznik uznał, że wykonują one co do zasady wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i mieszczą się zarówno w wyznaczonych ramach prawnych, jak i w sferze swobody politycznej ustawodawcy. W uwagach szczegółowych RPO odniósł się do takich kwestii jak przeszkody do zawarcia umowy, rozwiązanie umowy, zagadnienia z zakresu prawa karnego czy zaspokajanie wspólnych potrzeb.  

Transkrypcja aktów małżeństwa zawartych za granicą przez osoby tej samej płci

RPO monitoruje wykonanie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 25 listopada 2025 r. w sprawie C-713/23 potwierdzającego obowiązek dokonywania przez organy krajowe transkrypcji aktów małżeństw jednopłciowych zawartych za granicą oraz oddziaływanie odpowiedniego orzecznictwa sądowoadministracyjnego. Rzecznik zwracał uwagę, że prace mające na celu zapewnienie efektywności prawa Unii przedłużają się. Ustalenie właściwych przepisów prawa powszechnie obowiązującego oraz procedur zapewni jednolite stosowanie prawa i ograniczy niepewność obywateli co do sposobu, w jaki powinna być załatwiana tak istotna dla ich życia osobistego i rodzinnego kwestia.

Procedura uzgodnienia płci osób transpłciowych

Rzecznik od dawna postuluje, aby procedura uzgodnienia płci była sprawna, przejrzysta, dostępna, zapewniająca poszanowanie integralności fizycznej osoby transpłciowej oraz jej życia prywatnego. Do czasu ustanowienia uregulowania ustawowego w tym zakresie konieczne jest dbanie o przestrzeganie standardu ochrony praw człowieka w postępowaniach kształtowanych orzecznictwem sądowym.

Uchwała Sądu Najwyższego z 4 marca 2025 r. (III CZP 6/24), na mocy której żądanie zmiany oznaczenia płci w akcie urodzenia może być rozpoznane w postępowaniu nieprocesowym, przy zastosowaniu w drodze analogii art. 36 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, wprowadziła zmiany w zakresie procedury uzgodnienia płci. Odstąpienie od procedury kontradyktoryjnej – z czym wiązała się konieczność pozywania rodziców jako przeciwników procesowych – jest pozytywnym krokiem. W praktyce nadal występuje wiele wyzwań i wątpliwości. Aktualność zachowuje więc większość wskazań Przewodnika Postępowania w sprawach o uzgodnienie płci, pojawiają się też nowe kwestie, jak np. potwierdzenie, że sąd rozpatrujący wniosek o sprostowanie aktu urodzenia może także w tym samym postępowaniu orzec co do zmiany imienia. Rzecznik Praw Obywatelskich kontynuuje działania w tym zakresie, licząc na to, że ustawodawca ustanowi przepisy prawne regulujące procedury uzgodnienia płci, które w pełni będą uwzględniać standard ochrony praw człowieka osób transpłciowych.

Ochrona przed przemocą motywowaną uprzedzeniami

Rzecznik podkreśla potrzebę wzmocnienia ochrony prawnej osób LGBT+ przed przestępstwami motywowanymi uprzedzeniami poprzez skuteczne ściganie takich czynów oraz adekwatne ujęcie motywacji dyskryminacyjnej w przepisach prawa karnego. Konieczne jest wspólne wypracowanie i wdrożenie odpowiednich uregulowań prawnych.