Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• RPO zwrócono uwagę na praktykę kierowania do zakładów opiekuńczo-leczniczych osób opuszczających szpitale psychiatryczne, które nie wymagają już dalszej hospitalizacji psychiatrycznej, lecz nadal potrzebują opieki medycznej i wsparcia w placówce opiekuńczej
• Przepisy nie regulują tej kwestii w sposób jednoznaczny i wyczerpujący, co może prowadzić do naruszania praw tych osób
• Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Adam Krzywoń wystąpił do minister zdrowia Jolanty Sobierańskiej-Grendy 

Do Biura RPO wpływają zgłoszenia ws. problemów formalnoprawnych przy kierowaniu pacjentów do zakładów opiekuńczo-leczniczych, w tym do placówek dla osób, u których rozpoznano zaburzenia psychiczne, zwłaszcza zaburzenia psychotyczne i niepełnosprawność intelektualną. 

Sygnały pochodzą od przedstawicieli zawodów medycznych i osób reprezentujących instytucje publiczne, w tym sądy. Zwraca się uwagę na praktykę kierowania do ZOL osób opuszczających szpitale psychiatryczne, które nie wymagają już dalszej hospitalizacji psychiatrycznej, lecz nadal potrzebują opieki medycznej oraz wsparcia w placówce o charakterze opiekuńczym. Przepisy nie regulują tej kwestii w sposób jednoznaczny i wyczerpujący.

W praktyce występują przypadki kierowania pacjentów do ZOL również bez ich zgody, a sądy opiekuńcze podejmują działania zmierzające do uzyskania opinii sądowo-psychiatrycznych. W takich sytuacjach poszukuje się podstaw prawnych m.in. w:

• próbie stosowania art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (tryb wnioskowy),
• działaniach opartych na art. 38 tej ustawy, które odnoszą się do kierowania danej osoby do domu pomocy społecznej,
• praktyce zastosowania art. 32 i/lub 34 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty ws. możliwości podejmowania działań leczniczych wobec pacjenta bez jego zgody, a także w sytuacji zagrożenia dla zdrowia lub życia.

Żaden z tych przepisów nie ustanawia jednak procedury kierowania do ZOL pacjentów opuszczających oddziały psychiatryczne. Brak jest również regulacji, które wprost dopuszczałyby podejmowanie tego rodzaju działań bez zgody pacjenta. ZOL nie jest placówką o charakterze szpitalnym. Z przekazanych relacji wynika, że rozporządzenie w sprawie kierowania do ZOL  bywa traktowane jako podstawa skierowania pacjenta do ZOL także bez jego zgody. Taka wykładnia nie znajduje jednak uzasadnienia.

Przyjęcie takiego stanowiska budzi poważne wątpliwości konstytucyjne. Wszelkie rozwiązania prowadzące do ograniczenia wolności osobistej ze względów medycznych lub zdrowotnych muszą bowiem znajdować wyraźną i jednoznaczną podstawę w ustawie. Niedopuszczalna jest tak daleko idąca ingerencja w prawa jednostki wyłącznie na podstawie wykładni rozszerzającej przepisów wykonawczych lub regulacji odnoszących się do odmiennych stanów faktycznych.

W MZ prowadzone są prace nad nowelizacją ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, w tym co do procedur przyjmowania pacjentów bez ich zgody do szpitali psychiatrycznych. Zasadne wydaje się rozważenie, czy nie powinny one objąć i tej kwestii.

ZRO Adam Krzywoń prosi zatem Panią Minister o rozważenie podjęcia działań legislacyjnych zmierzających do jednoznacznego uregulowania zasad kierowania pacjentów do ZOL. Zasadne wydaje się zwłaszcza doprecyzowanie procedur wobec osób, które ze względu na stan zdrowia psychicznego nie są zdolne do wyrażenia świadomej zgody, a jednocześnie wymagają dalszej opieki medycznej poza szpitalem psychiatrycznym.

GK-GKOZP.100.3.2026