Biuletyn Informacji Publicznej RPO

• Do Rzecznika Praw Obywatelskich zwrócili się rodzice niesłyszącego ucznia ósmej klasy Szkoły Podstawowej w G., który podczas każdej lekcji korzysta z pomocy tłumacza PJM
• Centralna Komisja Egzaminacyjna zgodziła się wprawdzie na obecność tłumacza PJM podczas egzaminu ósmoklasisty, ale ograniczyła jego rolę wyłącznie do kwestii proceduralnych
• W ocenie wnioskodawców nie pozwala to ich synowi przystąpić do egzaminu na zasadach równych z uczniami słyszącymi. Jak wskazują, egzamin w formie zaproponowanej przez CKE nie sprawdzi wiedzy i umiejętności ich syna; zweryfikuje jedynie bariery językowe wynikające z braku dostępności językowej. 

Rzecznik wystąpił w tej sprawie do Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych i Dyrektora Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w G.

Wskazał, że PJM jest naturalnym językiem wizualno-przestrzennym, którym posługuje się społeczność osób Głuchych w Polsce, przy czym stanowi on odrębny system językowy, niezależny od języka polskiego. Odrębność ta wynika z faktu, że PJM ma własną gramatykę, składnię oraz zasady budowania wypowiedzi, które różnią się od zasad w języku polskim, ponieważ znaczenie przekazywane jest nie za pomocą dźwięków i fleksji, lecz poprzez układ dłoni, ruch, mimikę twarzy oraz wykorzystanie przestrzeni.

Chociaż język polski jest językiem urzędowym, to dla wielu osób Głuchych, które od urodzenia nie mają dostępu do bodźców słuchowych, nie jest on językiem naturalnie przyswajanym, lecz wyuczonym, funkcjonującym często jako język drugi, a w praktyce jako język obcy. Osoby te nie nabywają języka polskiego w sposób spontaniczny poprzez słuch, tak jak czynią to osoby słyszące, lecz uczą się go głównie w formie pisanej, co wymaga tłumaczenia treści pomiędzy dwoma odmiennymi systemami językowymi.

Różnice strukturalne pomiędzy PJM a językiem polskim sprawiają, że nie jest możliwe proste przekładanie wypowiedzi „słowo w słowo”, ponieważ każdy z tych języków ma własne reguły gramatyczne oraz odmienny sposób wyrażania relacji czasowych, przestrzennych i logicznych. W konsekwencji należy uznać, że PJM jest pełnoprawnym, autonomicznym językiem, natomiast język polski, mimo że funkcjonuje w tym samym państwie, może być dla osób Głuchych językiem obcym, którego opanowanie wymaga świadomej i systematycznej nauki.

Celem egzaminu zewnętrznego jest obiektywna weryfikacja wiedzy i umiejętności ucznia w zakresie określonym podstawą programową. W przypadku ucznia niesłyszącego językiem pierwszym i naturalnym środkiem komunikacji jest PJM, natomiast język polski w formie pisemnej ma charakter języka drugiego. Ograniczenie wsparcia językowego skutkuje sytuacją, w której egzamin bada przede wszystkim kompetencje zdających uczniów niesłyszących w języku polskim jako drugim, a nie rzeczywistą wiedzę.

Istotne jest, aby dostosowanie egzaminu do potrzeb uczniów Głuchych było skuteczne i adekwatne – nie może mieć ono charakteru pozornego ani ograniczonego w sposób, który niweczy jego cel. Ograniczenie obecności tłumacza PJM jedynie do kwestii proceduralnych wydaje się powodować, że uczeń Głuchy nie będzie miał zapewnionej pełnej dostępności językowej.

RPO podkreślił, że wobec Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami i wyrażonej w niej idei uniwersalnego projektowania, wskazane byłoby uwzględnienie jak najszerszego spektrum uczniów już na etapie tworzenia zadań egzaminacyjnych. W przeciwnym wypadku nierozwiązana pozostanie kwestia braku rzeczywistej dostępności egzaminów dla uczniów ze szczególnymi potrzebami. Nierzadko uczniowie słabosłyszący i Głusi zgłaszają problemy ze zrozumieniem poleceń czy tekstów, które często zawierają pojęcia abstrakcyjne, czy są zbudowane w sposób złożony. 

Z raportu NIK z 14 grudnia 2022 r. pt. „Edukacja głuchych i niedosłyszących dzieci i młodzieży” wynika, że w obu przypadkach średnie wyniki uczniów słabosłyszących i głuchych były niższe niż średnie wyniki ogółu uczniów w kraju – należy wziąć pod uwagę zarówno wiedzę o danym przedmiocie, jak i poziom posługiwania się językiem, w którym egzamin został przeprowadzony. 

NIK wskazuje, że w sytuacji egzaminu zewnętrznego uczeń niesłyszący pozostawiony jest "sam na sam" z pisanym językiem polskim, niezależnie od przedmiotu i treści, jakie obejmuje egzamin – procedury obowiązujące na egzaminach zewnętrznych nie pozwalają bowiem na tłumaczenie na język migowy, ani inny, zindywidualizowany, alternatywny sposób komunikacji, treści poleceń i tekstów zawartych w arkuszach egzaminacyjnych. Jak wskazywano, egzamin dla uczniów kończących szkołę podstawową był arkuszem dostosowanym, ale nie stworzonym dla uczniów niesłyszących, samo dostosowanie poleceń nie dawało możliwości odniesienia sukcesu przez ucznia. W konsekwencji uczeń niesłyszący bardzo często nie rozumie zarówno poleceń, jak i tekstów zawartych w zadaniach egzaminacyjnych sformułowanych w języku polskim, co nie jest jednoznaczne z niskim poziomem kompetencji badanych przez egzaminy. Uczeń często zna odpowiedź na pytanie, którego samodzielnie, w warunkach egzaminu, nie jest w stanie rozkodować. 

Zapewnienie pełnej obecności tłumacza PJM podczas egzaminu (bądź zastosowanie innych rozwiązań, jak np. dostosowanie arkusza egzaminacyjnego poprzez nagranie filmików z poleceniami w PJM) nie stanowi przywileju, lecz realizację konstytucyjnej zasady równości, obowiązku niedyskryminacji oraz zapewnienia racjonalnych usprawnień w edukacji. 

Jak podkreśla Komitet ONZ ds. praw osób z niepełnosprawnościami, dostępność musi dotyczyć całego procesu edukacji, nie tylko dostępu do budynków, lecz również do informacji i komunikacji, w tym systemów wsparcia w otoczeniu i FM oraz wdrożenia racjonalnych usprawnień w szkołach. Jednym z elementów zadania dotyczącego uwzględnia różnorodności osób z niepełnosprawnościami w procesie zapewniania dostępności jest także uznanie, iż niektóre osoby potrzebują pomocy człowieka lub zwierząt, w celu pełnego korzystania z dostępności (w tym tłumacza języka migowego). Tylko w warunkach pełnej dostępności językowej możliwe jest rzetelne i sprawiedliwe sprawdzenie wiedzy i umiejętności ucznia, zgodnie z celem egzaminu oraz standardami prawa krajowego i międzynarodowego.

BPG.7031.1.2026