wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości w sprawie przepisów dotyczących zajęcia mienia w postaci środków pieniężnych znajdujących się na rachunku bankowym z dnia 2026-10-12.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości w sprawie przepisów dotyczących zajęcia mienia w postaci środków pieniężnych znajdujących się na rachunku bankowym.
Wątpliwości związane z funkcjonowaniem instytucji pozwalających na ograniczanie prawa jednostki do dysponowania środkami finansowymi zgromadzonymi na rachunku bankowym, były już sygnalizowane przez Rzecznika Praw Obywatelskich w 2024 r. i kierowane do ówczesnego Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego. W odpowiedzi wskazano, że w resorcie prowadzone są prace analityczne dotyczące zajęcia rachunków bankowych oraz art. 236b k.p.k., jak również z uwagi na złożoność problematyki, sprawa zostanie przekazana Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego.
W dniu 10 września 2024 r. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego przedstawiła opinię, w której uznała postulaty Rzecznika Praw Obywatelskich za zasadne. Pomimo opinii podzielającej wątpliwości RPO oraz deklarowanych prac analitycznych, brak jest publicznie dostępnych projektów ustaw, które porządkowałyby problematykę blokady środków pieniężnych znajdujących się na rachunkach bankowych. Co istotne, w dniu 23 listopada 2026 r. mija termin implementacji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1260 w sprawie odzyskiwania i konfiskaty mienia, dlatego konieczne jest dokonanie analizy, czy obecnie obowiązujące przepisy są zgodne z wiążącym krajowego ustawodawcę prawem unijnym.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazała, że obowiązujące regulacje dotyczące zajęcia środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach są rozproszone i nie tworzą spójnego systemu, który zapewniałby równowagę między skutecznością odzyskiwania mienia pochodzącego z przestępstwa a ochroną praw jednostki. Zdaniem RPO w szczególnie trudnej sytuacji znajdują się osoby, którym pomimo braku przedstawionych zarzutów zablokowano środki po upływie maksymalnych okresów wynikających m.in. z ustawy o SKOK, ustawy AML czy Prawa bankowego w związku z wydaniem postanowienia z art. 236b k.p.k. Co więcej, nie mogą one skorzystać z gwarancji wynikających z prawa do obrony, a jednocześnie mogą zostać na długi czas pozbawione możliwości dysponowania swoim mieniem. Obowiązujące przepisy nie zapewniają również takim osobom dostępu do materiałów niezbędnych do skutecznego zakwestionowania blokady, odpowiedniej informacji o faktycznych podstawach i zakresie ingerencji ani pełnego dostępu do pomocy prawnej. Nie przewidują też obowiązkowej, okresowej kontroli dalszej konieczności stosowania środka.
Rzecznik podkreśliła, że przepisy krajowe nie regulują w sposób zgodny z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1260 uprawnienia podejrzanego do zapoznania się z aktami postępowania, w zakresie w jakim informacje tam zawarte były podstawą wydania postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym. Z perspektywy całego systemu „zamrażania” środków pieniężnych największe zastrzeżenia budzi art. 236b k.p.k. Przepis ten pozwala na osiągnięcie skutku właściwego dla zabezpieczenia majątkowego przy zastosowaniu przepisów o dowodach rzeczowych, bez adekwatnych gwarancji procesowych dla jednostki. Zastrzeżenia dotyczące art. 236b k.p.k. obejmują również tryb jego uchwalenia, w związku z naruszeniem art. 118 i 119 Konstytucji. Rzecznik wskazała, że za uchyleniem tego przepisu opowiedziała się również Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego. Jednak dotychczas nie przedstawiono projektu zmian zmierzających do usunięcia art. 236b k.p.k. ani do kompleksowego uregulowania zasad zajmowania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach.
Zdaniem RPO dostosowanie prawa krajowego do dyrektywy 2024/1260 powinno obejmować nie tylko zapewnienie organom możliwości szybkiego zajęcia mienia, ale też wprowadzenie gwarancji odpowiadających art. 23 i 24 dyrektywy. Szczególnie ważne jest zapewnienie osobie, której mienie zostało zajęte, prawa do poznania faktycznych podstaw ingerencji, dostępu do materiałów niezbędnych do jej zakwestionowania, pomocy prawnej oraz efektywnej kontroli sądowej obejmującej konieczność, zakres i proporcjonalność zastosowanego środka. Prace implementacyjne powinny również objąć zasady zabezpieczania, przechowywania i zarządzania kryptoaktywami, których obecnie obowiązujące przepisy nie regulują w sposób kompleksowy.
Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o udzielenie informacji, czy w resorcie są obecnie prowadzone prace legislacyjne lub analityczne zmierzające do implementacji dyrektywy 2024/1260, jaki jest ich zakres, etap oraz przewidywany harmonogram; czy w ramach tych prac planowane jest uchylenie art. 236b k.p.k. i zastąpienie tego rozwiązania spójną regulacją dotyczącą zabezpieczania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach.