wystąpienie do Przewodniczącej Komisji Nadzwyczajnej ds. zmian w kodyfikacjach w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 3087) z zakresu problematyki trybów konsensualnych z dnia 2026-10-12.
wystąpienie do Przewodniczącej Komisji Nadzwyczajnej ds. zmian w kodyfikacjach w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 3087) z zakresu problematyki trybów konsensualnych.
Rzecznik Praw Obywatelskich doceniła zawarty w projekcie kierunek zmian prowadzący do zwiększenia konsensualizmu w postępowaniach karnych, który istotnie przyśpiesza proces, odciąża wymiar sprawiedliwości, doprowadza do szybszej kompensacji dla pokrzywdzonego, łagodząc konflikt społeczny, jaki spowodował fakt popełnienia przestępstwa. RPO wskazała, że z jednej strony czyni on ustępstwa w zakresie kary dla oskarżonego, z drugiej zaś realizuje interes pokrzywdzonego, prowadząc do większej legitymizacji wydanego orzeczenia sądowego. Tryby konsensualne dotyczą przestępstw mniejszej wagi, które nie wymagają wnikliwego gromadzenia materiału dowodowego, stąd słuszne są oczekiwania, aby w tych sprawach nie angażować w takim samym stopniu wymiaru sprawiedliwości, a zasoby osobowe i finansowe ukierunkować na skomplikowane, wieloosobowe postępowania.
Rzecznik nie zgłosiła uwag do zmian w zakresie możliwości wydania wyroku skazującego w trybie konsensualnym, w tym do zmian obejmujących skazanie bez rozprawy (art. 335 § 2 k.p.k.) i dobrowolne poddanie się karze w postępowaniu sądowym – zarówno na posiedzeniu przed rozprawą (art. 338a k.p.k.), jak też w toku rozprawy głównej (art. 387 § 1 k.p.k. oraz art. 387a k.p.k.) oraz do zmian z nich wynikających (art. 332 § 2a k.p.k., art. 424 § 3 k.p.k., art. 447 § 4 k.p.k. i art. 672 k.p.k.). W tym zakresie złożyła tylko jedno zastrzeżenie, dotyczące ujęcia w treści art. 387 § 1 k.p.k. nieprecyzyjnego sformułowania „przeprowadzenia dowodu z protokołu wyjaśnień”, które należałoby zastąpić zwrotem: „odczytania protokołu wyjaśnień w warunkach określonych w art. 389 § 1”.
Rzecznik wskazała na istotniejsze zastrzeżenia dotyczące nowych konstrukcji procesowych, jakie przedłożony projekt proponuje wprowadzić do regulacji kodeksowej. RPO odniosła się do projektowanego art. 11a k.p.k. opartego na ugodzie podejrzanego z pokrzywdzonym, zawartej już na etapie postępowania przygotowawczego. Przepis ten nie precyzuje, czy będzie ona zawierana w drodze mediacji ani co może być jej przedmiotem. Dopiero uzasadnienie projektu wyjaśnia, że dopuszczalna będzie zarówno forma mediacyjna, jak i pozamediacyjna. W związku z powyższym zasadne jest zawarcie w projektowanych przepisach następującego sformułowania: „w razie skierowania stron do mediacji, art. 23a stosuje się odpowiednio”. Zdaniem RPO można mieć również obawy, że w nieskomplikowanych jurydycznie i dowodowo sprawach, których dotyczy umorzenie ugodowe, prokuratorzy będą nadal skłonni do korzystania z legalistycznych form rozwiązania sporu, w tym kierowania aktu oskarżenia lub wniosku o skazanie, choćby ze względu na czasochłonność procedury mediacyjnej.
W odniesieniu do wspomnianego art. 11a k.p.k. Rzecznik zauważyła także, iż korzystanie z ugody zawieranej poza mediatorem i bez udziału prokuratora, pełniącego tu bardziej rolę arbitra, może stwarzać jeszcze inne niebezpieczeństwa, które powinny być instytucjonalnie minimalizowane. Dlatego też strony niekorzystające z obrońcy czy pełnomocnika, powinny być każdorazowo kierowane do mediacji instytucjonalnej, co winna expressis verbis gwarantować sama treść projektowanej ustawy. W ocenie RPO tylko wtedy jest szansa na realne rozwiązanie konfliktu, jaki powstał w wyniku popełnienia przestępstwa, bez możliwości wystąpienia czynnika faworyzującego jedną ze stron.
Rzecznik wskazała, że projektowane instytucje mają charakter pilotażowy z uwagi na wąsko zakreślone katalogi przestępstw, przy których znajdą zastosowanie. Zdaniem RPO rozważenia wymaga, czy docelowo katalog przestępstw nie powinien być rozszerzony, choćby w zakresie innych przestępstw przeciwko mieniu, stanowiących w rozumieniu art. 283 k.k. czyny mniejszej wagi. Przesłanki do umorzenia ugodowego można byłoby odnaleźć w przepisach pozakodeksowych, choćby w zakresie przestępstw przeciwko własności intelektualnej (art. 115-119 u.p.a.p.p. czy art. 303 i 305 p.w.p.) czy w przepisach dotyczących zwalczania nieuczciwej konkurencji (art. 23-26 u.z.n.k.).
Rzecznik pozytywnie oceniła ograniczenie zastosowania umorzenia tylko do etapu postępowania przygotowawczego, gdyż praktyka wskazuje, że umożliwienie umorzenia postępowania na podstawie projektowanych art. 11a § 1 k.p.k. czy art. 11b §1 k.p.k., szybko przerodziłoby się w tryb wnioskowania przez prokuratora do sądu o takie umorzenia i tym samym nie odciążyłaby w oczekiwany sposób wymiaru sprawiedliwości. Przepis ten nie określa jednak terminu, do którego strony mogą występować z inicjatywą, doprowadzając tym samym do umorzenia ugodowego. Zdaniem RPO optymalnym rozwiązaniem byłoby wyznaczenie takiego terminu przez prokuratora, z uwagi na efektywność postępowania, któremu komentowana instytucja ma służyć. Ponadto Rzecznik wskazała, że pełne przeniesienie katalogu podmiotów uprawnionych do wniesienia zażalenia na podstawie art. 306 § 1a k.p.k. jest dysfunkcyjne w stosunku do umorzenia ugodowego. Mając to na uwadze, regulacja w zakresie przysługującego środka zaskarżenia powinna mieć odrębne miejsce w projektowanych przepisach jako lex specialis i powinna obejmować jedynie strony zawartej ugody.
W ocenie RPO podobne wnioski należy wyprowadzić w zakresie wąskiego katalogu przestępstw przeciwko wiarygodności dokumentów, który nie obejmuje innych przestępstw mniejszej wagi, także tych traktowanych jako czyny mniejszej wagi (art. art. 271a § 3 k.k. i art. 277a § 2 k.k.). Co więcej, nie można tracić z pola widzenia dotychczasowej pragmatyki prokuratorskiej, która jest daleka od wykorzystywania konstrukcji wypadku mniejszej wagi, częściej stosowanej dopiero na etapie sądowym.
Rzecznik wskazała ponadto, że zgodnie z projektowanym art. 11c k.p.k., postępowanie umorzone na podstawie projektowanych art. 11a § 1 oraz art. 11b § 1 k.p.k. wznawia się w wypadku popełnienia przez osobę, która występowała w charakterze podejrzanego, w okresie dwóch lat od wydania postanowienia o umorzeniu postępowania, przestępstwa umyślnego, za które została prawomocnie skazana. Pod rozwagę projektodawcy RPO poddała dodanie do wskazanych w przepisie dwóch lat odpowiednika okresu, o którym mowa w art. 68 § 4 k.k., dotyczącego warunkowo umorzonego postępowania. Co więcej, w ocenie RPO brak jest rozwiązań wskazujących na możliwość zaliczenia świadczenia, o którym mowa w projektowanych art. 11a § 2 k.p.k. oraz art. 11b § 2 k.p.k., na poczet środka karnego z art. 39 pkt 7 k.k., a także rozwiązań wskazujących na konieczność jego zwrotu, w przypadku uniewinnienia lub umorzenia postępowania na postawie art. 17 § 1 k.p.k.
Rzecznik zwróciła uwagę, że choć projektowany art. 343c k.p.k. jest elementem polityki karnej, budzi on jednak zastrzeżenia. Przepis ten nie dając żadnych przesłanek materialnoprawnych, czyni zbędnymi przepisy Kodeksu karnego odnoszące się do instytucji sądowego wymiaru kary, zakresu zastosowania środków karnych czy też środka probacyjnego w postaci warunkowego zawieszenia kary pozbawienia wolności. Zdaniem RPO może on prowadzić do nieuzasadnionego zróżnicowania reakcji karnych wobec sprawców przestępstw, które to zróżnicowanie wobec fakultatywności zastosowania projektowanego art. 343c k.p.k. nie będzie możliwe do skorygowania w drodze zwykłych oraz nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Przedmiotem poszerzonej debaty powinno stać się to, czy ekonomia procesowa powinna pełnić w trybach konsensualnych postępowania karnego rolę wartości nadrzędnej, modyfikującej ostatecznie kształt orzekanych sankcji.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Przewodniczącej Komisji Nadzwyczajnej ds. zmian w kodyfikacjach z prośbą o przedłożenie Komisji Nadzwyczajnej ds. zmian w Kodyfikacjach uwag zawartych w niniejszej opinii, jak również ich rozważenie i uwzględnienie w toku prac legislacyjnych oraz zadysponowanie zamieszczenia jej na stronie internetowej Sejmu RP.