wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości w sprawie reformy reżimu odpowiedzialności prawnej za naruszenie czci i dobrego imienia z dnia 2026-09-22.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości w sprawie reformy reżimu odpowiedzialności prawnej za naruszenie czci i dobrego imienia.
Z napływających do BRPO wniosków wynika, że istnieje konieczność reformy reżimu odpowiedzialności prawnej za naruszenie czci i dobrego imienia, w tym uchylenia lub zasadniczej zmiany art. 212 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Debata publiczna dotycząca odpowiedzialności karnej za zniesławienie toczy się w Polsce od wielu lat, nadal budząc uzasadnione wątpliwości co do zgodności obowiązujących przepisów ze standardem ochrony wolności wypowiedzi i wolności mediów, kształtowanym na podstawie norm prawa konstytucyjnego i międzynarodowego, wyrażonych w szczególności w art. 54 ust. 1 i art. 14 Konstytucji RP, art. 10 ust. 1 Konwencji o ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności ust. 1 oraz 19 ust. 2 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.
Rzecznik Praw Obywatelskich aktywnie uczestniczy w tej debacie jako organ powołany do ochrony praw i wolności jednostki, a zatem zarówno wolności wypowiedzi, jak i prawa do ochrony prawnej czci oraz dobrego imienia. Pomimo dotychczasowych argumentów RPO i organizacji pozarządowych wyspecjalizowanych w zakresie ochrony wolności wypowiedzi regulacje dotyczące odpowiedzialności karnej za zniesławienie od wielu lat nie uległy zmianie. Przygotowaniem stosownego projektu ustawy nie skutkowały również prace Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, w ramach których sformułowano propozycję zmiany art. 212 i 213 k.k.
Z uwagi na powyższe Rzecznik wskazała na konieczność przedłożenia Sejmowi RP projektu ustawy zawierającego propozycję zmiany zakresu odpowiedzialności karnej za zachowania godzące w cześć i dobre imię. Zdaniem RPO jest ona niezbędna do zapewnienia skutecznej ochrony wolności i praw człowieka. Odpowiedzialność za przekroczenie granic wolności wypowiedzi powinna mieć zasadniczo charakter cywilnoprawny, za czym przemawiają liczne argumenty o charakterze systemowym i pragmatycznym.
Rzecznik podkreśliła, że instrumenty prawa karnego powinny być wykorzystywane wyłącznie wtedy, gdy zapewnienie efektywnej ochrony określonemu dobru prawnemu nie jest możliwe za pomocą środków właściwych innym gałęziom prawa. Perspektywa możliwości poniesienia odpowiedzialności karnej, jak również samego oskarżenia, może wywoływać i w praktyce wywołuje efekt mrożący, skutkujący zniechęceniem obywateli do aktywnego uczestnictwa w debacie publicznej i krytyki dostrzeganych nieprawidłowości. Samo oskarżenie, w przeciwieństwie do powództwa cywilnego, niesie ze sobą efekt stygmatyzujący oskarżonego, co jest szczególnie dotkliwe w rzeczywistości masowej cyrkulacji informacji w sieci i dodatkowo zniechęca do zabierania głosu w debacie publicznej. Skazanie za popełnienie przestępstwa zniesławienia wiąże się z uzyskaniem statusu osoby karanej, który uniemożliwia wykonywanie niektórych zawodów, co dotyczy m.in. nauczycieli akademickich.
Rzecznik dodała, że wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 29 maja 2026 r. o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej, stanowiącej wdrożenie dyrektywy 2024/10699, pozwany dysponuje środkami ochrony przed efektami powództw stanowiących nadużycie prawa procesowego. Co więcej, utrzymywanie dwóch równoległych reżimów szeroko zakrojonej odpowiedzialności, tj. karnoprawnego i cywilnoprawnego, pozwala na strategiczne – charakterystyczne dla działań wymierzonych w partycypację publiczną – multiplikowanie postępowań dotyczących tego samego zachowania.
Zdaniem RPO właściwym i koniecznym jest zainicjowanie zmian w systemie ochrony czci i dobrego imienia na płaszczyźnie cywilnoprawnej, a także kontynuowanie zmian już zainicjowanych, tj. wprowadzenie do ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego instytucji powództwa wobec osoby o nieznanej tożsamości; zapewnienie prawidłowej egzekucji obowiązku wystosowania przeprosin, w tym poprzez uchylenie art. 1050 § 4 k.p.c.; zreformowanie instytucji sprostowania z rozdziału 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe; reforma systemu nieodpłatnej pomocy prawnej w celu zapewnienia obywatelom należącym do szczególnie wrażliwych grup adekwatnej pomocy w postępowaniu cywilnym; zmiana organizacyjna i wzmocnienie kadrowe w sądownictwie powszechnym, prowadzące do skrócenia czasu rozpoznawania spraw, w tym dotyczących ochrony dóbr osobistych.
Mając na względzie doniosły charakter przedmiotowej problematyki i wypracowane już merytoryczne stanowisko Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o ustosunkowanie się do powyższego stanowiska, w szczególności poprzez poinformowanie o obecnym stanie prac prowadzonych w Ministerstwie.