wystąpienie do Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Zdrowia w sprawie zmian wprowadzonych w kolejnej wersji projektu nowelizacji ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego z dnia 2026-09-27.
wystąpienie do Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Zdrowia w sprawie zmian wprowadzonych w kolejnej wersji projektu nowelizacji ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
W obecnej wersji projektu nowelizacji ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego znalazła się część uwag i postulatów zgłaszanych wcześniej przez Rzecznika Praw Obywatelskich. W szczególności dotyczą one rezygnacji z posługiwania się pojęciem „upośledzenie umysłowe” i zastąpienie go współczesną terminologią („zaburzenia rozwoju intelektualnego”) oraz zmian odnoszących się do zasad stosowania, dokumentowania i kontroli przymusu bezpośredniego oraz odstąpienia od propozycji umożliwiającej w praktyce bezterminowe stosowanie przymusu w postaci unieruchomienia na terenie domów pomocy społecznej.
Rzecznik Praw Obywatelskich pozytywnie oceniła m.in. odniesienie się do kwestii związanych z ochroną praw małoletnich pacjentów oraz działań zmierzających do dostosowania projektowanych regulacji do standardów ochrony praw dziecka, szczególnie w zakresie procedury rewizji. Jednocześnie zwróciła uwagę na kilka zagadnień, które z punktu widzenia ochrony praw osób w kryzysie psychicznym, nadal wymagają dalszego procedowania.
Rzecznik odniosła się do kwestii ochrony praw osób ubezwłasnowolnionych. W ocenie RPO zasadne byłoby rozważenie rozszerzenia zakresu podmiotowego projektowanego przepisu także o osoby doświadczające innych zaburzeń psychicznych, np. poprzez wprowadzenie terminu „dobro osoby z zaburzeniami psychicznymi”. Takie rozwiązanie byłoby spójne z terminologią ustawową/kodeksową, jednocześnie lepiej zabezpieczałoby prawa i wolności osób, których formalna trudna sytuacja może być związana z ubezwłasnowolnieniem z powodu poważnych zakłóceń funkcjonowania zdrowotnego, innych niż zaburzenia psychotyczne lub zaburzenia rozwoju umysłowego.
Rzecznik wskazała także na kwestie związane z przymusem bezpośrednim podczas transportu do szpitala psychiatrycznego. W odniesieniu do projektowanego art. 18 ust. 7 analizowanej ustawy poddała pod rozwagę uzupełnienie przepisu również o możliwość zastosowania odpowiednio dobranych produktów leczniczych mających w szczególności działanie stabilizujące lub uspokajające. Zdaniem RPO ma to znaczenie szczególnie w sytuacji znacznego pobudzenia psychoruchowego m.in. osób transportowanych do szpitala bez własnej woli. Rzecznik podkreśliła, że postulat ten wymaga odpowiedniego zabezpieczenia proceduralnego, tak aby zastosowanie produktu leczniczego w ramach przymusu bezpośredniego nie stało się środkiem rutynowym, lecz pozostawało rozwiązaniem podejmowanym proporcjonalnie, stosowanym wyłącznie w sytuacjach uzasadnionych stanem pacjenta.
Odnosząc się do projektowanego art. 18a ust. 9, Rzecznik zwróciła uwagę na użyte w projekcie określenie „osobiste badanie”. W ocenie RPO zasadne byłoby rozważenie zastąpienia ww. określenia sformułowaniem „bezpośrednim osobistym badaniu”. W docierających do BRPO sygnałów wynika, że postulat ten ma znaczenie w związku z coraz szerszym wykorzystywaniem środków teleinformatycznych w postępowaniach dotyczących osób przebywających w szpitalach psychiatrycznych. Z uwagi na powyższe RPO zaproponowała użycie określenia „bezpośrednie osobiste badanie”, które w sposób jednoznaczny wskazywałoby na konieczność fizycznej obecności lekarza przy pacjencie.
Rzecznik wyraziła zadowolenie w związku z uwzględnieniem w projektowanej nowelizacji przepisów odnoszących się do obowiązku prowadzenia szkoleń dla osób odpowiedzialnych za podmioty, w których może być stosowany przymus bezpośredni. Jednocześnie podtrzymała postulat, aby na podstawie wyraźnej delegacji ustawowej Minister Zdrowia został zobowiązany do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad dotyczących takich szkoleń. W opinii RPO stosowanie przymusu bezpośredniego jest jednym z najbardziej newralgicznych obszarów ochrony praw pacjentów. Rozporządzenie powinno zatem określać nie tylko zakres wiedzy medycznej, ale też elementy wiedzy psychologicznej, pedagogicznej i socjologicznej, praktyczne umiejętności związane z rozpoznawaniem i deeskalacją zachowań agresywnych oraz bezpiecznych dla personelu i pacjentów technik stosowania siłowego przymusu.
Rzecznik odniosła się pozytywnie do zaproponowanej w projekcie metodyki, która przewiduje kolejne etapy postępowania i uwzględnia potrzebę poszanowania godności oraz intymności pacjenta poddawanego rewizji. Jednak w ocenie RPO cenne byłoby rozważenie wprowadzenia zasady, zgodnie z którą kontrolę pobieżną przeprowadzać będą dwie osoby tej samej płci co osoba kontrolowana. Czynność taka powinna być również odpowiednio udokumentowana. Obecność dwóch osób oraz odpowiednie udokumentowanie czynności stwarzałyby możliwość obiektywnego wyjaśnienia ewentualnych zarzutów dotyczących sposobu przeprowadzenia kontroli.
W omawianych aspektach konieczne jest doprecyzowanie projektowanego art. 18h, w szczególności poprzez jednoznaczne wskazanie, jakie „właściwe organy” należy zawiadomić w przypadku odmowy poddania się kontroli osobistej lub kontroli pobieżnej, w sytuacji wystąpienia niebezpieczeństwa na terenie szpitala. Zdaniem RPO należy również zwrócić uwagę na kwestię skutków odmowy poddania się kontroli osobistej lub kontroli pobieżnej przez pacjenta. Projekt nie reguluje w sposób jednoznaczny postępowania w takiej sytuacji, mimo że może ona występować w praktyce. W związku z tym kwestia ta wymaga doprecyzowania w projektowanych przepisach, tak aby z jednej strony zapewnić bezpieczeństwo pacjentów i personelu, a z drugiej zagwarantować poszanowanie praw pacjenta oraz uniknąć praktyki sięgania po środki przymusu w sytuacjach nieznajdujących wyraźnej podstawy ustawowej.
Rzecznik zgłosiła zastrzeżenia odnośnie do projektowanych zmian w art. 22 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. W ocenie RPO problem ten wymaga szerszej analizy, której niestety dotąd nie podjęto. Obowiązujące brzmienie art. 22 ust. 2 jest rozwiązaniem niedoskonałym, przepis ten nie zapewnia bowiem analogicznego poziomu sądowej kontroli przyjęcia pacjenta bez zgody. Zdaniem RPO warto rozważyć, czy przy okazji obecnej nowelizacji, nie powinno dojść do rozszerzenia sądowej kontroli również tego trybu przyjęcia pacjenta, zbieżnej z procedurą wskazaną w art. 23, art. 24 i art. 28 ustawy.
W odniesieniu do projektowanych zmian, w szczególności art. 23, art. 24 i art. 29 Rzecznik podtrzymała wcześniejsze stanowisko dotyczące potrzeby przeprowadzenia szerokiej debaty nad nowym modelem hospitalizacji psychiatrycznej bez zgody. Jednocześnie wskazała, że na szczególną uwagę zasługują w tym zakresie stanowiska konsultanta krajowego w dziedzinie psychiatrii, a także uwagi Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego dotyczące sytuacji, w których do szpitala psychiatrycznego powinna móc zostać przyjęta bez zgody osoba stwarzająca wyraźne i bezpośrednie zagrożenie dla własnego życia lub życia i zdrowia innych osób, mimo że nie występują u niej objawy psychotyczne. RPO uznała za zasadne m.in. rozważenie wprowadzenia dodatkowego mechanizmu sądowej kontroli pobytu takiej osoby w szpitalu, obejmującego ponowną ocenę zasadności dalszego pozbawienia jej wolności po określonym czasie od przyjęcia. Z tego względu zwróciła uwagę na potrzebę podjęcia szerszej debaty nad całym modelem hospitalizacji psychiatrycznej bez zgody oraz rozważenia dodatkowego mechanizmu sądowej kontroli w przypadku osób hospitalizowanych na podstawie przesłanek obejmujących szeroko rozumiane zaburzenia psychiczne inne niż psychotyczne.
W ocenie RPO kolejną kwestią wymagającą szczególnie pogłębionej analizy z perspektywy systemowej jest projektowane nowe brzmienie art. 38 ust. 1, które przewiduje możliwość skierowania bez zgody do domu pomocy społecznej osoby z zaburzeniami psychicznymi znajdującej się w sytuacji braku możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych lub korzystania z opieki innych osób. Rzecznik wskazała, że w obowiązującym systemie nie wyodrębniono osobnego typu domu pomocy społecznej przeznaczonego dla osób z kategorią „innych zaburzeń psychicznych”. Posłużenie się szerokim pojęciem „zaburzeń psychicznych” może obejmować również osoby, które nie należą do żadnej z kategorii wskazanych w art. 56 ustawy o pomocy społecznej. Dlatego zdaniem RPO konieczne jest wcześniejsze zapewnienie odpowiedniej podstawy prawnej oraz zaplecza organizacyjnego dla udzielania takim osobom świadczeń w systemie pomocy społecznej.
Rzecznik odniosła się również do regulacji dotyczącej tajemnicy zawodowej, zawartej w projektowanym art. 50 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Pozytywnie oceniła propozycję dotyczącą możliwości ujawnienia informacji objętych tajemnicą wobec „psychologa szkolnego w zakresie, w jakim jest to niezbędne do wykonywania przez niego zadań”. Jednak podtrzymała stanowisko, że zakres tego wyjątku powinien zostać odpowiednio rozszerzony również na inne osoby wykonujące w systemie oświaty zadania o charakterze specjalistycznym, w szczególności na pedagoga specjalnego, w uzasadnionych przypadkach także na nauczyciela wspierającego ucznia w procesie edukacyjnym.
Rzecznik wskazała jednocześnie na wątpliwości, które budzi projektowane zwolnienie z obowiązku zachowania tajemnicy względem „innej osoby udzielającej świadczeń opieki zdrowotnej” (art. 50 ust. 2 pkt 1 projektu). Wydaje się ono zbyt szerokie, gdyż świadczenia opieki zdrowotnej obejmują nie tylko świadczenia zdrowotne udzielane w procesie diagnostycznym i terapeutycznym. Zdaniem RPO takie ujęcie mogłoby prowadzić do nadmiernego rozszerzenia kręgu osób uprawnionych do uzyskiwania informacji objętych tajemnicą. Dlatego wydaje się zasadne rozważenie zastąpienia tego sformułowania określeniem „inna osoba udzielająca świadczeń zdrowotnych”.
Rzecznik Praw Obywatelskich przekazała powyższe uwagi z nadzieją, że będą pomocne w dalszych pracach nad projektem. Jednocześnie podziękowała za uwzględnienie części postulatów przedstawianych przez BRPO oraz za obszerną odpowiedź na wcześniejsze uwagi.